De Aziatische beurzen doken in de nacht van donderdag op vrijdag diep in het rood. De Japanse Nikkei verloor 9,6%. Het negatieve sentiment sloeg over naar Europa, waar de grote beurzen spoedig tot 10% lager stonden.

In Amsterdam stond de AEX-index enig moment even 10% lager op 232,4 punten. Bij het klinken van de gong stond de index op 245,9 punten, een kleine 5% onder het niveau van donderdag.

Lehman

Sinds de val van Lehman op 15 september heeft de AEX-index ruim een derde van zijn waarde verloren. De zeshonderd grootste Europese beursfondsen zijn sindsdien meer dan een kwart kwijtgeraakt, waarmee er euro 1300 mrd aan beurswaarde in rook is opgegaan.

Volgens effectenbrokers en vermogensbeheerders worden de markten vooral omlaag geduwd door hedgefondsen die hun met schuld gefinancierde effectenposities moeten afwikkelen. Banken zijn terughoudend geworden en schroeven hun kredieten aan hedgefondsen terug. Daardoor moeten deze fondsen hun posities afbouwen.

Uittocht

Bovendien dreigt een uittocht van klanten bij hedgefondsen, zegt Roelie van Wijk, directeur beleggingen van Aegon-dochter TKP. Deze klanten kunnen doorgaans aan het eind van ieder kwartaal deels of helemaal uitstappen. 'Hedgefondsen bereiden zich hierop voor door hun beleggingen nu al te gelde te maken in plaats van daarmee tot het laatste moment te wachten.' TKP belegt euro 10 mrd aan pensioengeld van onder meer telecombedrijf KPN en postconcern TNT.

Banken staan voorts onder aanhoudende druk om hun balansen, die stevig met vreemd vermogen zijn gefinancierd, te verkleinen via de verkoop van activa. Analisten van Morgan Stanley schatten vrijdag in dat Deutsche Bank euro 10,5 mrd aan nieuw kapitaal moet ophalen om de buffers op peil te houden, of voor een veelvoud van dit bedrag aan bezittingen moet verkopen om hetzelfde effect te bereiken.

Grote bewegingen

De wereldwijd opererende hedgefondsen zetten vrijdag ook grote bewegingen op de valutamarkten in gang. Een favoriete strategie was tot dusver om geld te lenen in landen met een lage rente, zoals Japan of de VS, dat vervolgens werd ge& iuml;nvesteerd in hoogrenderende obligaties uit opkomende markten of het Verenigd Koninkrijk.

Door het terugdraaien van deze posities stijgen de yen en de dollar tegenover valuta's als het pond en de euro. De yen stond gisteren even bijna 10% in de plus tegenover de euro. Tegenover de dollar daalde de Europese eenheidsmunt tot onder de $ 1,25, een daling van 3,4%.

Pensioenfondsen

Marcel Andringa van SPF Beheer, dat euro 12 mrd belegt voor het Spoorwegpensioenfonds, ziet ook indirecte verkoopdruk vanuit pensioenfondsen. 'Deze verkopen niet, maar als hun dekkingsgraad onder het kritische punt komt van 105%, kunnen ze ertoe overgaan om hun aandelenposities met putopties af te dekken. Dit heeft op zichzelf al een drukkend effect.'

Fondsbeheerder Willem Burgers van Keijser Capital meent dat 'de laatste fase in de capitulatie is aangebroken' en koersherstel onderweg is. 'De laatste fase gaat altijd gepaard met extreme en snelle koersdalingen met lage volumes.'