De Noorse juriste Marit Anderson was commissaris bij een beursgenoteerde meubelmaker tot ze er eind vorig jaar de brui aan gaf. Haar eigenlijke baan als hoofd genoteerde bedrijven bij de Noorse financi& euml;le toezichthouder vergde al genoeg van haar tijd. De sores van het meubelbedrijf, dat onder invloed van de crisis de verkoop flink zag wegzakken, kon ze er niet bij hebben.

Toen gelijktijdig een vrouwelijke collega uit het bestuur stapte moest ceo Ole Drivenes op zoek naar twee vervangers. Lastig, zo bleek. Om aan de wet te blijven voldoen moesten het vrouwen zijn. 'De feedback op een lange lijst kandidaten kwam steeds op hetzelfde neer: geen zin in de verantwoordelijkheden vanuit de verwachting dat de werklast als gevolg van de crisis gegroeid is', zegt Drivenes. 'We hebben nu twee nieuwe commissarissen maar niet met het kwalificatieprofiel zoals oorspronkelijk gewenst.'

Succesverhaal wringt

Ole Drivenes heet in werkelijkheid anders want zijn ontboezeming ligt gevoelig in Noorwegen. Op het eerste gezicht lijkt er anderhalf jaar na invoering van het verplichte vrouwenquotum in de raden van commissarissen van grote bedrijven dan ook niets aan de hand.

Alle bedrijven die onder de wet vallen, beursgenoteerde bedrijven en bedrijven met een zelf verkozen groep aandeelhouders, houden zich keurig aan de vereiste 40%-norm. En bedrijven die niet onder de wet vallen willen niet achterblijven en stellen in toenemende mate ook vrouwen aan.

Er is geen werkgever de nek omgedraaid zoals de overheid dreigde te doen als niet aan de wet werd voldaan en ook het publieke debat over de zin en onzin van een quotum is verstomd. Op extreem-rechts na heerst er volledige politieke consensus over het onderwerp: v& oacute;& oacute;r. En toch wringt er iets.

'Golden Skirts'

Dankzij het quotum kent Noorwegen inmiddels het fenomeen van de 'Golden Skirts', een handjevol bekende vrouwen die soms meer dan tien commissariaten hebben. 'Een risico', vindt professor Innovatie en Economische organisatie Morten Huse van de Business School BI. Hij doet onderzoek naar raden van bestuur en corporate governance.

Huse is sceptisch over de vraag of de vrouwelijke nieuwkomers werkelijk een effect hebben op de promotie van diversiteit in de rest van de organisatie. Hij gelooft sowieso niet dat commissarissen veel waarde kunnen toevoegen aan een bedrijf en zeker niet als ze 'maar twee uur per week' aan een bedrijf besteden.

'Commissarissen zijn vooral gericht op de aandeelhouders, zeker in deze crisis', zegt hij. De hoop dat de vrouwen een andere focus hebben, meer gericht op maatschappelijk verantwoord ondernemen of werknemersbelangen, is ijdel gebleken, concludeert Huse vooralsnog. 'Ik ben er niet zeker van dat de vrouwen die nu zijn aangesteld, voornamelijk afkomstig uit de financi& euml;le sector, daar verandering in zullen brengen.'

Onderbroken carri& egrave;re

Ook een senior executive searcher die anoniem wil blijven noemt de keus voor de raad van commissarissen als aanjager van diversiteit 'verkeerd'. Hij is verantwoordelijk voor Noorwegen bij een internationaal gerenommeerd headhuntersbureau en constateerde het afgelopen jaar dat veel vrouwen door het quotum hun interne carri& egrave;re als lijnmanager op weg naar een mogelijke topbestuursfunctie niet afmaken.

'Je ziet vrouwen die alles overboord gooien voor een carri& egrave;re als beroepscommissaris. Maar eenmaal commissaris bemoeien ze zich niet meer met intern talentmanagement. Deze vrouwen zijn er niet in geslaagd om de emancipatie vooruit te helpen.'

Het verwachte 'spill over'-effect van het toegenomen aantal vrouwelijke commissarissen op het aantal vrouwelijke ceo's blijft vooralsnog uit, constateerde de bekende Noorse diversiteitsonderzoeker Marit Hoel onlangs.

Zij zoekt de verklaring in de aanpassingsdrang van de vrouwelijke bestuursvoorzitter (vergelijkbaar met de positie van de voorzitter van de raad van commissarissen in Nederland). Noorwegen kent een 'one tier'-systeem maar met een bestuur dat voornamelijk uit niet-uitvoerende leden bestaat.

De vrouwelijke bestuursvoorzitters zouden het belang om een vrouw voor te dragen als nieuwe ceo niet willen etaleren omdat ze niet onder willen doen voor hun mannelijke voorgangers.

B-teams

Volgens de anonieme headhunter zijn veel vrouwen nog onzeker in hun nieuwe positie. Hij spreekt zelfs van het ontstaan van 'b-teams' van vrouwen als gevolg van het quotum. Volgens hem zijn veel vrouwen niet ervaren genoeg omdat ze direct uit het lijnmanagement komen. Veel mannelijke collega's hebben al executive-ervaring.

Huse denkt dat vrouwen wel degelijk alternatieve achtergronden en kennis naar de boardroom kunnen brengen, maar concludeerde in recent onderzoek dat ze mogelijk de ervaring missen om deze daadwerkelijk over te brengen.

Voorgekookt

In een eerder boek uit 2007 schreef hij al dat veel beslissingen van bestuurders en commissarissen worden voorgekookt. Wie dat spel beheerst kan meer invloed uitoefenen dan anderen. De uiteindelijke besluitvorming is dan meer een hamerstuk. Volgens Huse zouden met name vrouwen moeite hebben met het beheersen van dit spel.

Elin Hurvenes, ook headhunter en verantwoordelijk voor een groot deel van de werving van de nieuwe vrouwen, gelooft eerder dat het nog te vroeg is om de hooggespannen verwachtingen van het quotum nu al in concrete resultaten terugvertaald te zien. Ook de kredietcrisis gooit roet in het eten, constateert Hurvenes spijtig.

Toch gelooft ze niet in het verhaal van de b-teams. 'Nominatiecommissies en bestuursvoorzitters zijn normaal gesproken slimme mensen. Die zullen een commissariaat niet verspillen aan een ongekwalificeerde vrouw.'

Kredietcrisis

Wel maakt ze zich zorgen over het effect van de kredietcrisis op het uithoudingsvermogen en de motivatie van de vrouwen. 'Je ziet commissarissen in het Verenigd Koninkrijk, maar ook hier, die achtervolgd worden door juridische claims. Het zou kunnen dat dat de opstelling van vrouwen veranderd heeft als ze nu moeten kiezen voor een commissariaat,' aldus Hurvenes.

Om privacyredenen zijn de namen Marit Anderson en Ole Drivenes gefingeerd.

Het Noorse model

Sinds 1 januari 2008 zijn Noorse beursgenoteerde bedrijven en bedrijven met een zelfverkozen groep aandeelhouders verplicht om 40% vrouwen aan te nemen in hun raden van commissarissen. Op straffe van opheffing. Noorwegen gaat met de maatregel wereldwijd het verst in een maatschappelijk streven om meer vrouwen in het de top van het bedrijfsleven te krijgen.