CDA en PvdA bestoken elkaar met harde verwijten. Het kabinet kwam in de nacht van vrijdag op zaterdag na zestien uur vergaderen tot de conclusie dat er geen vertrouwensbasis meer was om verder te regeren.

Volgens demissionair premier Jan Peter Balkenende ging vicepremier Wouter Bos donderdagavond in de fout. Bos herhaalde toen in de Tweede Kamer het standpunt dat een langer militair verblijf in de Afghaanse provincie Uruzgan na 2010 onbespreekbaar is voor de PvdA-bewindspersonen en dat een verzoek daartoe van de Navo aan Nederland meteen zou moeten worden afgewezen.

Kabinet sprak met twee monden

Daarmee sprak het kabinet in de Kamer met twee monden, stelde Balkenende in het tv-programma Buitenhof. De premier legde uit dat hij in de ministerraad de eenheid van regeringsbeleid had proberen te herstellen en tegelijkertijd wilde tegemoetkomen aan het verzet van de PvdA om langer in Uruzgan te blijven.

Het PvdA-smaldeel zou eerst het bestaande kabinetsbeleid moeten onderschrijven: onderzoeken van een aantal opties, waaronder die zoals neergelegd in het Navo-verzoek. Vervolgens zou het kabinet een tweede besluit nemen, waarin stond dat het, rekening houdend met een meerderheid in de Kamer tegen verlenging van de missie in Uruzgan, zou zoeken naar een mogelijkheid om buiten deze provincie iets te doen.

Ontslag ingediend

In navolging van demissionair vicepremier André Rouvoet (ChristenUnie) en demissionair staatssecretaris Jack de Vries (Defensie, CDA) constateerde Balkenende dat bij de PvdA de bereidheid ontbrak om eruit te komen. Hij diende zaterdag bij de koningin het ontslag in van de PvdA-ministers en staatssecretarissen en stelde de portefeuilles van de CDA- en ChristenUnie-bewindspersonen ter beschikking.

PvdA-leider Wouter Bos verwerpt die kritiek. In het tv-programma Nova zei Bos zaterdag dat als hij bewust uit was op een breuk, dat al eerder had gekund en het dan niet nodig was geweest om zestien uur in crisisberaad bijeen te zijn. 'Onze inzet is er steeds op gericht geweest om eruit te komen', aldus Bos.

De PvdA-leider benadrukte in Nova dat de breuk in het kabinet niet had gehoeven. Het was voor de PvdA-bewindslieden echter niet verteerbaar dat zij niet publiekelijk meer zouden mogen spreken over het afwijzen van het Navo-verzoek tot een langer verblijf in Uruzgan. Voor Bos was vanwege het gebrek aan steun in het parlement en vanwege het eerdere kabinetsbesluit dat dit jaar de laatste militair vertrokken zou zijn, de optie Uruzgan totaal niet aan de orde. Hij zei ervoor te passen om 'met meel in de mond' te moeten praten.

Dossier val kabinet-Balkenende IV

Volgens een peiling van Maurice de Hond spint de PvdA garen bij het conflict over Uruzgan. Zij stijgt vier zetels naar 19. Dat gaat vooral ten koste van de SP. Het CDA zakt één zetel naar 26.

Ondernemers treuren

Ondernemersorganisaties betreuren de val van het kabinet. Voorzitter Elco Brinkman van Bouwend Nederland waarschuwt ervoor dat de Crisis- en herstelwet in de ijskast dreigt te belanden. Deze wet voorziet in de versnelde bouw van wegen, woningen en windmolens, en zou 10.000 extra banen opleveren. De wet is door de Tweede Kamer. Maar omdat de

Eerste Kamer er nog vragen bij heeft, wordt het wetsvoorstel waarschijnlijk controversieel verklaard en voorlopig niet behandeld.

Directeur Niek Jan van Kesteren van werkgeversorganisatie VNO-NCW noemt 'het politieke landschap nog nooit zo onzeker als nu'. 'Daarin schuilt het gevaar dat sociale partners in hun overleg de kaarten tegen de borst houden totdat er duidelijkheid is.'

Voor de vakcentrale FNV is de druk van de verhoging van de AOW-leeftijd voorlopig van de baan. In een eerste reactie heeft de FNV laten weten dat het nu aan de kiezer is om te bepalen wat wenselijk is. Van Kesteren blijft echter uitgaan van 'de politieke afspraken die er liggen'. Wel acht hij het van groot belang dat de sociale partners onder ogen zien 'dat als er een politieke impasse is, we het initiatief juist naar ons toe moeten trekken. We moeten praten over de AOW als onderdeel van de vraag hoe we de pensioenen betaalbaar houden.'

Oppositie

Bij de oppositie in de Tweede Kamer leefde even de gedachte om nog deze week over de val van het kabinet te debatteren. Oppositiepartijen SP en GroenLinks zien daar echter van af.

Vorige week donderdag werd in de Tweede Kamer al veel duidelijk over het ontstaan van de kabinetscrisis. Balkenende en Bos kwamen lijnrecht tegenover elkaar te staan. Kamerleden Rita Verdonk en Geert Wilders van de PVV gebruikten ongemeen felle bewoordingen in de richting van vooral Bos. Een herhaling van zo'n debat, dat over het algemeen als een gênante vertoning wordt beschouwd, willen de oppositiepartijen voorkomen.