In de bouwsector vallen harde klappen. Het zou voorzitter Henk Klein Poelhuis van Aannemersfederatie Nederland (bouw en infra) niet verbazen wanneer het aantal faillissementen - 700 bedrijven in 2009 - dit jaar verdubbelt. 'Vóór 2013 verwacht ik geen herstel in de sector.'

De alarmbellen rinkelen luid. Volgens de federatie verkeert 25% van de Nederlandse bouwbedrijven momenteel in moeilijkheden. Voorzitter Klein Poelhuis benadrukt dat geen sector en geen regio wordt ontzien. 'Dit drama voltrekt zich in de volle breedte.'

Drie plagen
Drie plagen teisteren de mkb-bouw- en infrabedrijven. Na de financiële crisis kwam de economische recessie en daarbovenop nog eens een lange vorstperiode. De sector kromp vorig jaar in volume met maar liefst euro 3 mrd ten opzichte van 2008. Klein Poelhuis: 'Om de continuïteit op peil te houden, wordt ver onder de kostprijs gewerkt. Daarbij gaat het om percentages tot 25.'

Hij vertegenwoordigt 1700 mkb-bedrijven en 40.000 mensen. Meer dan 50% van deze bedrijven telt minder dan twintig medewerkers. Volgens Klein Poelhuis zit er bij deze aannemers 'behoorlijk wat wrok', daar zij part nog deel hebben aan de oorzaak van de recessie, maar er wel de grootste klappen van moeten opvangen en daarbij niet of nauwelijks gestimuleerd worden met extra overheidsopdrachten.

Bodem uit de markt
Daarbij komt dat de groep zzp'ers, die tijdens de recessie als eerste buiten de boot is gevallen, de markt massaal betreedt in scherpe concurrentie met hun vroegere werkgevers. Klein Poelhuis: 'Ze rekenen tarieven van euro 14 à euro 15 per uur en halen daarmee de bodem uit de markt.'

Met het dramatische beeld van de malaise op het netvlies kun je volgens Klein Poelhuis echter niet zeggen dat er in Nederland te veel bouwbedrijven zijn. Integendeel: 'Bij een normaal bouwvolume zul je straks zien dat we weer handen tekortkomen. Het gekke is dat we ons daar nu ook al zorgen om moeten maken.'

De praktijk: P. de Boorder en zoon
Bij het Alkmaarse aannemingsbedrijf P. de Boorder en zoon (12 medewerkers, omzet euro 3,5 mln) liet de recessie haar sporen na. Nieuwe orders in betonvlechtwerken blijven vrijwel uit. Vijf grote projecten - waaronder een winkelcentrum in Heemskerk en een brandweerkazerne in Alkmaar - liepen in het laatste kwartaal van vorig jaar ten einde. Van de 32 medewerkers zijn er inmiddels nog twaalf in dienst - acht zitten er in de deeltijd-WW.

Eigenaar Karel de Boorder (61) is somber gestemd over de perspectieven voor 2010. 'Hoewel recessie niet iets van gisteren is, komt dit toch koud op je dak.' Zijn bedrijf richt zich voornamelijk op de woning- en utiliteitsbouw in de provincies Noord- en Zuid-Holland en de IJsselmeerpolders. Volgens De Boorder dingen te veel bouwbedrijven mee naar te weinig orders. Het gevolg is dat de offertes scherper dan ooit worden geprijsd. 'De concurrentie is echt moordend.'

Een opmerkelijk verschijnsel daarbij is dat bouwbedrijven in de afgelopen jaren en masse zelfstandigen zonder personeel aantrokken omdat ze het werk niet aankonden. Deze zzp'ers gingen er na de economische recessie als eersten weer uit. Maar om hun bestaanszekerheid te vergroten, manifesteren ze zich nu als concurrenten.

Gelukkig heeft De Boorder, die stevig investeerde in een nieuwe fabriekshal, machines, vrachtwagens en een kantoor, een potje voor slechte tijden. En hij reserveert een percentage van het uurloon voor onwerkbaar weer en ziekteverzuim.

De Boorder: 'De malaise moet niet te lang duren. De knapste economen weten niet hoe het zit. Juist daarom én om de scherpe prijsconcurrentie maak ik me zorgen.'

'We hebben buffers, maar de malaise moet niet te lang duren'

'Eind 2009 was het nauwelijks mogelijk opdrachten te krijgen'

De praktijk: Fronik
Voor Fronik (grond-, water- en wegenbouw) uit Mijdrecht, een middelgroot aannemingsbedrijf, is 2010 goed begonnen. De gemeente Amstelveen koos het bedrijf uit om de begraafplaats Zorgvlied uit te breiden. Volgens dga René Fronik (42) is dit de grootste opdracht die het bedrijf (40 medewerkers, omzet euro 8 mln) sinds zijn oprichting in 1961 ten deel viel.

Toch treft de crisis ook dit bedrijf. Fronik: 'De omzet is in 2009 met 10% ingezakt. In het vierde kwartaal was het nauwelijks mogelijk, gelet op het prijsniveau van inschrijving, om nieuwe opdrachten te verwerven.' Normaal heeft Fronik naast zijn vaste personeel een kleine veertig onderaannemers en inhuurkrachten aan het werk. Nu zijn dat er vijftien. En ondanks de mooie opdracht van de gemeente Amstelveen blijft het totale aantal nieuwe opdrachten in het begin van dit jaar beperkt.

Fronik beklaagt zich over de 'enorme prijsdruk': 'Circa 10% in 2009, en vanaf het vierde kwartaal nog eens met 10 tot 15% dalend.'

Om zich te handhaven in het strijdgewoel heeft Fronik de efficiency van het bedrijf verder opgevoerd door de faalkosten terug te brengen en door doelmatiger om te gaan met de aanvoer van benodigde bouwmaterialen. Ook poogt Fronik, die voor gemeenten werkt, in een vroeg stadium van het bouwproces - het 'uitvoeringsontwerp' - in beeld te komen.

Fronik: 'Gemeentelijke bouwprojecten worden steeds meer opgeschaald. In steden als Amsterdam en Utrecht wordt bijvoorbeeld bij aanbestedingen met een aanneemsom van euro 300.000 als eis gesteld dat je aantoonbare ervaring moet hebben met vergelijkbare projecten met een omzet van euro 1 mln. Voor een mkb-bedrijf is dat lastig en zou een vakbekwaamheidseis beter op zijn plaats zijn.'

'Eind 2009 was het nauwelijks mogelijk opdrachten te krijgen'

'Als investeringen uitblijven zullen meer bedrijven omvallen'

De praktijk: Hanse en Dakenmakers
Koos Hanse (48) van Jac Hanse Dakenmakers (15 vaste medewerkers, omzet euro 2,5 mln) uit Zierikzee is niet gespaard gebleven voor de drie plagen die de bouwsector teisteren. De financiële en economische crisis alsook de langdurige vorstperiode lieten hun sporen na. De dakenmaker volgt de landelijke trend met een omzetverlies van 10% tot 15% in 2009 ten opzichte van het voorgaande jaar.

Het innovatieve bedrijf stelt nieuwe investeringen noodgedwongen even uit. Hanse maakt zich daar zorgen over: 'Als investeringen massaal uitblijven, zullen steeds meer bedrijven omvallen en krijg je een koude sanering.'

Zijn onderneming is actief in het gebied binnen de grens Den Haag, Utrecht en Den Bosch. Vinex-projecten liggen daar volgens Hanse massaal stil. Als dakenmaker probeert hij in een steeds vroeger stadium aan te schuiven bij de architect en de installateur in het bouwteam om samen oplossingen te ontwikkelen. Hanse: 'Als gespecialiseerde mkb-ondernemer wil ik direct betrokken zijn bij het aanbestedingsprotocol.' De mogelijkheden om omzetderving in de nieuwbouw op te vangen met renovatieprojecten zijn beperkt. 'Woningcorporaties houden de hand op de knip.'

Hanse, samen met zijn vrouw directeur-grootaandeelhouder van het bedrijf, probeert mee te bewegen met de markt. 'Je kijkt goed naar je concurrenten. Daarnaast proberen we ons personeel door scholing te interesseren voor andere activiteiten.' Met de opbouw van prefabcasco's behaalt het bedrijf al 20% van zijn omzet.

Hij verwacht in de eerste helft van 2010 behoud van zijn omzet. Een deel daarvan moet komen uit renovatie. Hanse is daarbij afhankelijk van Haagse stimuleringsmaatregelen voor Vogelaarwijken.

'Als investeringen uitblijven zullen meer bedrijven omvallen'