Voor de tweede keer heeft burgemeester Job Cohen van Amsterdam zich kandidaat gesteld voor het premierschap. Beide keren op verzoek van PvdA-leider Wouter Bos. In 2003 werd de toen nog onervaren nieuwe lijsttrekker Bos overvallen door een ongekende populariteit in de opiniepeilingen.

Ineens doemde het premierschap op. En hoewel Bos toen al staatssecretaris van Financiën geweest was, voelde hij zich niet sterk genoeg om de last van het premierschap te dragen. Hij vroeg Cohen dat te doen voor het geval de PvdA de verkiezingen zou winnen.

Fatale blunder

Dit terugdeinzen op het beslissende moment werd door de inmiddels overleden politieke columnist Kees Lunshof van De Telegraaf bestempeld als een fatale politieke blunder. Lunshof kreeg gelijk. Hoewel Cohen ook toen al een reputatie had als evenwichtige en kundige bestuurder, verloor de campagne wat van zijn frisse karakter; de jeugdige belofte Bos maakte plaats voor de toch wat saaiere degelijkheid en routine van Cohen.

In de laatste week verloor Bos toch nog nipt de verkiezingen van Balkenende, die geen last had van existentiële twijfels en zelfrelativering (en die daar overigens tot op de dag van vandaag niet op betrapt kan worden).

Op de bok

Gaat het deze keer wel lukken met Cohen op de bok? En zo ja wat betekent dat voor het bestuur van Nederland?

Wouter Bos stelde in de voordracht van Cohen het thema 'bindend leiderschap' centraal. Tegen die claim valt in het geval van Cohen weinig in te brengen. Cohen is er inderdaad in geslaagd in Amsterdam 'de boel bij elkaar te houden' en zijn evenwichtige stijl van besturen roept bij weinigen weerstand op. Met Cohen aan het roer zijn opeens weer alle coalities mogelijk, over rechts met CDA en VVD en ook over links of via paars.

Niet met de PVV

Met uitzondering dan van de PVV van Geert Wilders. Wilders heeft eerder Cohen een 'wandelend pak gelatine' genoemd en zijn ontslag geëist als burgemeester vanwege de rol die Amsterdam speelde bij de bouw van een moskee. Gisteren noemde Wilders Cohen een 'multicultiknuffelaar'. Daarmee zijn de piketpalen wel geslagen. Als het erom gaat de grootste partij te worden - en duidelijk is dat de PvdA voor minder niet gaat- dan is Cohen de aangewezen kandidaat tegenover de PVV.

Kan Cohen behalve bestuurlijk binden ook stemmen trekken? Waarschijnlijk liggen de grootste mogelijkheden bij kiezers buiten de traditionele PvdA-aanhang. Veel kiezers, met name in de middenklasse die het meest te verliezen heeft, raken bezorgd over de bestuurbaarheid van het versplinterende Nederland. Voor hen kan Cohen een baken van rust en stabiliteit betekenen. Op dat punt kan Cohen een bedreiging vormen voor het CDA, dat immers bestuurlijke continuïteit als belangrijkste handelsmerk heeft.

Versleten profiel

Het CDA ging begin jaren negentig door een diep dal. De partij had een versleten profiel en werd geplaagd door de opvolgingsstrijd na het vertrek van Ruud Lubbers. Wim Kok kon in die tijd premier van Nederland worden, hij straalde nog het meest de oer-Nederlandse deugden van rust, betrouwbaarheid en ook saaiheid uit. Het bleek een intermezzo. Na de moord op Pim Fortuyn en het vertrek van Kok, werd de rol van anker van rust en stabiliteit weer overgenomen door het CDA. Maar nu is Balkenende toch wat beschadigd geraakt en nu is daar opeens een concurrent die in zijn uitstraling niet onderdoet voor de degelijkheid van Kok.

D66 heeft te vrezen

Ook D66 heeft het nodige te vrezen. Alexander Pechtold heeft veel van zijn verbale vermogens aangewend om de PVV te bestrijden en dat heeft hem het krediet opgeleverd het intellectuele antwoord te zijn op Wilders. Cohen heeft dat intellectuele antwoord ook - zie bijvoorbeeld zijn Cleveringa-lezing uit 2002 - maar voegt daar bovendien een 'track record' van negen jaar bestuur van een grote stad aan toe.

Tegelijk kan Cohen met recht claimen dat hij niet de softe knuffelaar is waarvoor hij door tegenstanders wordt versleten.& nbsp;Als staatssecretaris van Justitie voerde hij een keiharde Vreemdelingenwet door die tot op de dag van vandaag veel effectiever is geweest voor de beperking van de instroom van asielzoekers dan alle inspanningen nadien van Rita Verdonk bij elkaar. Ook heeft Cohen serieuzer dan zijn voorgangers in Amsterdam werk gemaakt van het aanpakken van drugsoverlast, illegale prostitutie en criminaliteit op straat.

Bleek ideologisch profiel

Potentie genoeg dus voor de nieuwe lijsttrekker van de PvdA. Maar hoe zit het met de PvdA zelf? Een overeenkomst met Kok is ook dat Cohen - afgezien dan van het verhaal van 'binding en burgerschap' en van 'streng doch rechtvaardig'- een weinig uitgesproken, zo niet bleek ideologisch profiel heeft. Dat bleek vrijdag ook weer uit de toespraak die hij op het partijbureau van de PvdA hield.

Het leek meer op de rede van een staatsman die zijn eerste regeringsverklaring aflegt dan een politieke speech in verkiezingstijd. Het land werd voorbereid op bezuinigingen en moeilijke tijden en voor de rest was het een verhaal over binding en beschaving, over de noodzaak het onderwijs te verbeteren, de economie te versterken enzovoort.

Standpunten Cohen

Binding en beschaving zijn mooi, maar wat houdt het precies in? Wat vindt Cohen van het ontslagrecht, de hypotheekrenteaftrek, de bouw van kerncentrales of marktwerking in de zorg om maar een aantal thema's te noemen? Niemand die het nog weet.

Wel duidelijk is dat Cohen in zijn jaren als burgemeester van de hoofdstad Nederland meer in een internationale context is gaan zien. Cohen zag dat Amsterdam de concurrentie aan moet gaan met andere grote Europese steden en in het bijzonder dat er zwaar geïnvesteerd moet worden in de banden met snel opkomende economieën als China en India. Hij heeft, samen met loco-burgemeester en partijgenoot Lodewijk Asscher, heel veel handelsmissies geleid om buitenlandse bedrijven binnen te halen.

Die buitenlandse reizen lieten ook een spiegel zien. Waarom staan er zoveel files rond Amsterdam? Waarom zijn er zo weinig woningen beschikbaar voor Aziatische managers en kenniswerkers? Waarom duurt een visum voor die mensen zo lang? Tegelijk zag Cohen dat er in China binnen een paar jaar een nieuwe hogesnelheidslijn kan worden aangelegd over 1200 kilometer. 'China zou voor ons allemaal een wake up call moeten zijn. Er gaat in Nederland te veel tijd verloren aan improductieve discussies', zei hij op een van die missies. Als het aan Cohen lag zou er rond Amsterdam allang meer asfalt liggen.

Altijd Amsterdammer

Cohen overdreef niet toen hij gisteren zei dat hij weliswaar naar Den Haag vertrekt, maar voor het leven Amsterdammer blijft. Hij is gefascineerd door de geschiedenis van Amsterdam. Niet alleen door de multiculturele traditie maar vooral ook door de dynamiek van de zeventiende eeuw die Amsterdam maakte tot het middelpunt van de wereld in handel, nijverheid kunst en wetenschap. Als Balkenende het niet had gedaan zou Cohen ook de term VOC-mentaliteit hebben kunnen munten. Het optimisme en de drang naar vooruitgang in die tijd vergelijkt hij graag met het China van vandaag.

Cohen zou graag zien dat iets van die spirit weer terugkomt in Nederland. Tegen die achtergrond moet dan ook de inspanning gezien worden van Cohen om de Olympische Spelen naar Nederland te halen. Dat zou, hoopt hij, een omslag forceren van een land dat naar binnen is gekeerd en daardoor ook steeds meer naar xenofobie neigt, naar een open en ondernemende mentaliteit. In concreto: minder bestuurlijke drukte en meer gerichtheid op resultaat, minder nadruk op wat allemaal niet kan, meer kijken hoe je het onmogelijke mogelijk maakt.

Haagse kaasstolp

Die Amsterdamse erfenis neemt Cohen mee naar Den Haag. Maar succes is allerminst verzekerd. Andere gemeentelijke PvdA-bestuurders die Cohen voorgingen, Jette Klijnsma en Eberhard van der Laan, is de overgang zwaar gevallen. Ze klaagden in kleine kring over de Haagse kaasstolp. Ze ervaren de paradox dat ze weliswaar nu over het hele land regeren, maar het gevoel hebben dat ze minder kunnen doen en minder het verschil kunnen maken dan in het bestuur van een stad.

In het geval van Cohen is er het risico dat zijn drang naar meer bestuurlijke daadkracht kan botsen met zijn eigen fractie, want die staat niet bepaald bekend als een club van alleen naar de grote lijnen kijken en dan flink doorpakken. Een troost voor Cohen is dat die zorg pas later komt, want de PvdA-fractie heeft er tot de verkiezingen uiteraard geen enkel belang bij haar nieuwe voorman voor de voeten te lopen.

Thema intergatie domineert

Datzelfde geldt wellicht ook voor de visie van Cohen op de belangrijkste sociaaleconomische problemen, variërend van de woningmarkt en de gezondheidszorg tot en met AOW en pensioen. Naar het zich laat aanzien worden de verkiezingen meer dan ooit gedomineerd door het thema integratie en veiligheid.

Als het gaat over de economische crisis kan Cohen voorlopig volstaan met eenvoudige boodschappen van eerlijk delen en sterke schouders die de zwaarste lasten moeten dragen en dat werk en onderwijs vóór meer inkomen gaat. Dat deed Bos ook toen hij vier jaar geleden nog torenhoog in de peilingen stond. Het ging pas mis toen Bos zich liet verleiden om de vaagheid te verlaten en hom en kuit gaf over zijn agenda. In de inmiddels beruchte Netspar-speech bekende hij zich tot het Scandinavische model en ging concreet in op op zaken als fiscalisering van de AOW en beperking van de hypotheekrenteaftrek. Dat leverde de tegenstanders de munitie op om Bos neer te zetten als de verhoger van de belastingen voor ouderen en de kwelgeest van de hard werkende middenklasse. Bos werd de klos en die les kan Cohen ter harte nemen.

Keuzes maken

Toch blijft het de grote vraag wat precies de ideologische koers wordt van de PvdA onder Cohen. Zodra het op regeren aankomt valt er niet te ontkomen aan keuzes. Wouter Bos heeft er in wezen zijn hele politieke carrière mee geworsteld. Eerst was er het model van de harde verzorgingsstaat naar Scandinavisch model.

Dat betekent veel sociale bescherming, maar tegelijk zo veel mogelijk marktwerking waar dat kan en dat betekent bijvoorbeeld dat het ontslagrecht bespreekbaar zou moeten zijn. Om later weer plaats te maken voor een traditionele PvdA-agenda die tegen elke huurverhogingen is en voor de status quo op de arbeidsmarkt.

Ruk naar links

Vlak voor zijn afscheid liet Bos nog zijn intellectuele erfenis na. In de 'Den Uyl lezing' nam hij afscheid van de Derde Weg, de pragmatische sociaaldemocratie van Tony Blair. Bos tooide zich weer met de ideologische veren die eerder nog waren afgeschud door Wim Kok. De markt is soms als Bokito, het is beter je voor hem af te schermen dan hem proberen te temmen, is de conclusie van Bos. Dus geen beursgangen meer voor Schiphol en geen marktwerking in de zorg.

Die lezing, waarin Bos verder afbuigt naar de sociaaldemocratie oude stempel, past ook in de koers die fractieleider Mariëtte Hamer heeft uitgezet. Onlangs bevestigde ze grif dat de PvdA bezig is met een 'ruk naar links'.

Passende jas?

De grote vraag is of dit ook de koers is die Cohen voor staat en of deze jas hem wel past. Hamer heeft al uitgesproken twee tot drie kabinetten de tijd te willen nemen om de overheidsfinanciën weer in het gareel te krijgen. De PvdA-fractie staat geharnast in veel discussies, of het nu de gezondheidszorg is, het huurbeleid, de ontwikkelingshulp of de sociale zekerheid.

Wat dat betreft is een wisseling van de lijsttrekker niet voldoende om de PvdA weer aan het regeren te krijgen, laat staan de leiding te nemen over een nieuw kabinet. De grootste opgave voor Cohen ligt dan ook niet in een goede verkiezingsuitslag, maar in het proces dat daarna komt. Cohen heeft bewezen boven de partijen te kunnen staan, maar straks wordt hij gevraagd ook midden in het politieke debat te staan en daar zelf richting aan te geven. Op dat punt is hij nog een onbeschreven blad.

Lodewijk Asscher

Rest de vraag wat Lodewijk Asscher doet, zonder twijfel het grootste politieke talent dat de PvdA in huis heeft. Als ook hij naar Den Haag gaat, zou dat de missie van Cohen een stuk gemakkelijker maken. Maar Asscher heeft twee kleine kinderen. Na deze week zal niemand dat probleem nog bagatelliseren.