Aanleiding voor het gesprek is de nieuwe strategie die de organisatie op 23 juni presenteert, op een moment dat de formatie van het nieuwe kabinet waarschijnlijk nog in volle gang is.

Een derde van de euro 1,5 mrd wil Engelen aanwenden om onderzoek te financieren waarbij bedrijven samenwerken met wetenschappelijke instellingen. De overige euro 1 mrd moet worden verdeeld over NWO en de universiteiten. Daarmee zou NWO euro 500 mln extra krijgen boven op de huidige begroting van euro 700 mln.

1,5 mrd extra is veel in tijden van crisis. Is dit een reële vraag?

'De urgentie is voelbaar, nu Nederland is gezakt naar de tiende plaats op de ranglijst van kenniseconomieën. Tien jaar geleden stonden we nog derde. Als Nederland weer in de top vijf van kenniseconomieën wil komen, is er jaarlijks zeker euro 1,5 mrd nodig. Dat hebben we berekend samen met de universiteiten en de K0ninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. De Nederlandse Staat verdient die investeringen uiteindelijk in veelvoud terug.'

Waaraan gaat NWO dat extra geld besteden?

'Wij willen dit vooral gebruiken om meer jong talent aan de wetenschap te binden. Met meer middelen kunnen we een groter aantal excellente onderzoeksvoorstellen belonen met subsidie. Natuurlijk moeten wetenschappers ook de ruimte krijgen om zich te ontplooien. Daarom willen wij ook investeren in meer en betere onderzoeksfaciliteiten. Een astronoom kan immers niet zonder een moderne telescoop. Verder wordt een deel van het geld gebruikt voor thematische onderzoeksprogramma's die zijn geïnspireerd op maatschappelijke vraagstukken, zoals bijvoorbeeld duurzame energie of gezond leven.'

Een nieuwe regering kan ook gaan bezuinigen op wetenschap. Bent u daar bang voor?

'Nee, want ik zie het niet als bezuinigingsoptie in de verkiezingsprogramma's. Ik vrees wel dat de politiek minder goed beseft dat het noodzakelijk is om structureel extra te investeren.'

Het percentage onderzoekers in Nederland is nog altijd laag in vergelijking met andere landen. Is het talentbeleid van NWO mislukt?

'Het ligt niet aan ons beleid dat het aantal jonge onderzoekers niet voldoende is toegenomen. Talentvolle onderzoekers weten ons te vinden. NWO heeft nu een budget van euro 700 mln. Dat is simpelweg te weinig. Wanneer vier van de tien onderzoeksvoorstellen worden beoordeeld als excellent, kan NWO er veelal toch maar één financieren.'

Hoe gaat NWO ervoor zorgen dat Nederland er als kenniseconomie weer bovenop komt?

'Wij doen er alles aan om duidelijk te maken dat er flinke schade wordt toegebracht aan de kenniseconomie als de investeringen op dit lage niveau blijven. Daartoe praten wij met ministeries, de politiek en het bedrijfsleven. Verder bepleiten wij dat de incidentele financiering van publiek-privaat onderzoek vanuit het Fonds Economische Structuurversterking (de aardgasbaten, red.) structureel wordt gemaakt.'

Hoe wilt u de samenwerking tussen wetenschap en bedrijfsleven versterken?

'Samen met wetenschappers en bedrijven bedenken we onderzoeksprogramma's met een maatschappelijk relevant thema. Door daar een som geld voor gemeenschappelijk onderzoek aan te verbinden, stimuleren we samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de partijen. Binnen het programma duurzame energie bijvoorbeeld ontmoeten chemici, fysici en ondernemers in zonnecellen elkaar.

Verder wil NWO de scheiding tussen deze twee werelden wegnemen. Innovatie valt onder het ministerie van Economische Zaken. Onderzoek valt onder het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Toch moeten die ministeries op dit gebied samen optrekken. Dankzij de crisis hebben we al een flinke stap in de goede richting gedaan. Onderzoekers in het bedrijfsleven dreigden hun baan te verliezen. Toen is er door de ministeries samen euro 180 mln beschikbaar gesteld om die kenniswerkers een plek te bieden binnen de universiteiten. NWO wil geld uittrekken om ervoor te zorgen dat zulke uitwisselingen tussen bedrijfsleven en kennisinstellingen doorgaan als de economie weer opkrabbelt. Wanneer een kenniswerker van ASML tijdelijk bij een onderzoeksgroep in Eindhoven werkt, doet hij daar immers een hoop kennis op. Omgekeerd krijgen de onderzoekers inspiratie en commerciële kennis, die kan leiden tot meer innovatie.'

Is dat de oplossing voor het probleem dat samenwerking tussen bedrijfsleven en wetenschap maar niet op gang komt?

'Uitwisseling is niet de enige mogelijkheid. Het gaat erom dat wetenschappelijke ideeën in samenspraak met de onderzoeker door een bedrijf verder kunnen worden ontwikkeld. Om een complexe innovatie, zoals bijvoorbeeld meegroeiende hartkleppen, op de markt te brengen, moet de wetenschapper tijd krijgen.'

Is daar niet een mentaliteitsverandering voor nodig? Onderzoekers staan onder hoge druk om steeds weer nieuw onderzoek te doen en daarover te publiceren.

'Er is een verandering noodzakelijk in de manier waarop onderzoekers worden beoordeeld. Niet alleen wetenschappelijke publicaties, maar ook innovatieve producten moeten meetellen. Wetenschappers moeten de tijd krijgen de ontwikkeling van een nieuw product te begeleiden. Daartoe moet een slag worden gemaakt in het wetenschapsmanagement.'