Als omstreeks negen uur de eerste exit poll bekend wordt, raast er geweldige spanning door de zaal waar de VVD de verkiezingen volgt. De liberalen en hun aartsvijand Partij van de Arbeid gaan nek aan nek met 31 zetels. Een golf van ongeloof spoelt door de grote partytent. Wekenlang eerste in de peilingen en dan u dit.

Ivo Opstelten kijkt stram naar een groot videoscherm als de klok aftelt naar de eerste exit poll om negen uur. Even eerder heeft hij de zaal opgezweept met peptalk. ‘Waarde vrienden en vriendinnen: het wordt een tópavond!’. Na de eerste peiling is de partijvoorzitter duidelijk voorzichtiger: ‘Het is ongewoon spannend. We wachten het af. Spannend, zeer spannend!’

Liberale kopstukken zien tot hun verdriet dat het CDA van Jan Peter Balkenende enorm verliest, ja zelfs halveert. Geert Wilders blijkt de grootste voorspellende gave te hebben van alle lijsttrekkers. Campagneleider Stef Blok: ‘Ik heb altijd gezegd dat de PVV de onzekere factor zou zijn.’

'Moeilijkste formatie sinds Tweede Wereldoorlog'

‘Dat het CDA twintig zetels verliest geloof ik niet’, zegt een verblufte Loek Hermans. Maar de voorzitter van MKB Nederland en oud-VVD minister van Onderwijs voelt direct aan: dit worden ‘zeeeer moeilijke coalitie-onderhandelingen. Ook oud-VVD voorman Ed Nijpels beseft hoe lastig het zal zijn om een regering te vormen. ‘Dit wordt de moeilijkste formatie van na de Tweede Wereldoorlog. Het kabinet Den Uyl was destijds geen gemakkelijke bevalling. Maar dat is kinderspel vergeleken bij deze uitslag. Hier worden records gebroken maar niet de meest plezierige.’

Tout VVD heeft zich verzameld in een enorme partytent op het Scheveningse strand. Wilders zou naar zijn voormalige partijgenoten kunnen zwaaien als hij uit het raam kijkt. Zijn Partij voor de Vrijheid heeft zich verschanst in hotel Van der Valk op de Pier. Politieboten met duikers controleren de pilaren.

Centrumrechts?

Een centrumrechtse coalitie van VVD, CDA en PVV behoort nadrukkelijk tot de mogelijkheden voor sommige liberalen. Europarlementariër Hans van Baalen: ‘We hebben de PVV nooit uitgesloten. We zullen zien of Wilders bereid is compromissen te sluiten’. Met vele andere partijgenoten is Van Baalen niet gerust op het CDA. ‘Hoe stabiel zijn ze. Misschien gaan ze toch over links want die onderstroom is er duidelijk in die partij.’ Evenmin is hij gerust op de stabiliteit van de PVV: ‘Je moet elkaar volkomen kunnen vertrouwen. We willen echt geen LPF-achtige toestanden.’

Campagnestrateeg Blok is niet somber over de bereidwilligheid van de christen-democraten om mee te regeren. ‘Er moet geregeerd worden. Het CDA zal niet snel zeggen laat maar zitten.’

Opstelten, zijn vice-voorzitter Mark Verheijen en vice-fractievoorzitter Edith Schippers benadrukken toch vooraleerst de negen zetels winst die de VVD in de exit polls scoort. Verheijen: ‘Een ding is duidelijk. De huidige coalitie heeft verloren, ook PvdA en ChristenUnie. Dat is een belangrijk signaal van de kiezer. Hij wil geen gedraal meer in deze economische crisis’. Schippers: ‘Het spant er om wie straks de grootste is als alle stemmen zijn geteld, de PvdA of wij. Als wij nog een paar zetels erbij krijgen, kan Mark Rutte de informatie leiden’.

Prominente VVD’ers maken zich niet direct zorgen om de bestuurbaarheid van Nederland. Er moet hoe dan ook een kabinet komen, zeggen zij. Nijpels: ‘Het land is altijd bestuurbaar, maar het is nog nooit zo ingewikkeld geweest’. Maar hij wil Ruttes hoop op een zeer snelle formatie nog niet helemaal opgeven.

Rompkabinet?

Loek Hermans ziet wel brood in een rompkabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van D66 en eventueel de SGP. ‘Het wordt een enorm gezoek naar een meerderheid. Links heeft ook geen meerderheid’. Toch is een linkse coalitie wat Hans van Baalen het meest vreest. ‘Dan is het voor Nederland’

Om half elf spreekt Mark Rutte zijn joelende partijgenoten toe. ‘Mensen, wat een fantastische avond. Wie had een half jaar geleden kunnen denken dat wij nu de overwinning zouden vieren’? De partijleider herhaalt dat het electorale succes alleen mogelijk is omdat VVD al sinds begin 2008 heeft gezegd dat de economie sterker gemaakt moet worden tegen slecht weer. Hij feliciteert PVV, GroenLinksL en D66. ‘Wij zijn boer op gegaan met boodschap van hoop’. De uitslag is zeer zeer motiverend maar ook zeer verplichtend. We weten niet hoe deze spannende avond afloopt. Dus jullie zien mij straks terug.

PvdA

Bij de PvdA was de grootste angst eerder op de avond dat een coalitie van CDA, VVD, Groenlinks en D66 de PvdA buiten boord kon houden. Die mogelijkheid leek tijdens de eerste prognose om 21.00 uur echter niet meer realistisch. Een oorverdovend geluid klonk door de Amsterdamse poptempel Paradiso toen de VVD op dat moment op 31 zetels bleef steken, net als de PvdA. Paars Plus waarbij de PvdA met VVD, Groenlinks en D66 zal regeren werd door aanwezige leden als meest wenselijk en realistisch aangemerkt. De grote verschillen met het partijprogramma van de liberalen, eerder in de campagne nog veelvuldig benadrukt, leken gisteren overkomelijk.
& nbsp;
Vooral bij jonge sociaal-democraten leeft het gevoel dat de PvdA wel wat meer mag hervormen. Voorzitter van de Jonge Socialisten Jelle Menges noemde eerder op de avond een combinatie met het CDA al 'niet meer geloofwaardig'. Ook de persoonlijke verhoudingen tussen de partijtop van PvdA en VVD lijken veel beter dan die met het CDA. Een oudere heer, al 38 jaar lid, vindt dat Groenlinks, D66 en PvdA 'samen moeten optrekken in de onderhandelingen met de VVD'. 'Als rechts geen meerderheid heeft staan we sterk.' 'Dat al zijn beoogde coalitiepartners veel verder willen gaan als het gaat om bijvoorbeeld hervormingen op de arbeidsmarkt ziet hij niet als een probleem.& nbsp;& nbsp;
& nbsp;
PVV wil regeren
& nbsp;
Bij de PVV willen ze na hun verkiezingszege nog maar één ding: regeren. ‘We zijn er klaar voor’, zegt PVV-Tweede Kamerlid en lijsttrekker Den Haag Sietse Fritsma. Volgens hem is er al een lijst met regeringskandidaten. Hierop zouden mensen van binnen en buiten de Kamer staan. Wie dit zijn mag hij nog niet onthullen. Ook wil hij nog niet kwijt of hij er zelf bijzit, maar als het aan hem ligt zou hij het liefst staatssecretaris van Justitie willen worden. ‘Ik blijf de massa-immigratie aanpakken’.

Tweede Kamerlid Richard de Mos zegt in ieder geval niet te zijn gevraagd als regeringskandidaat. ‘Maar ik ben al heel blij dat ik de Kamer weer in mag. Dat vind ik een hele eer.’ Of de VVD de partij van Wilders ook als serieuze coalitie-optie ziet, is volgens De Mos nog afwachten. ‘Maar het zou wel heel arrogant zijn als Rutte ons niet eens overweegt. Dan gaat hij toch voorbij gaan aan een hele groep stemmers.’ Dat de PVV veel winst zou halen hing volgens hem al in de lucht. ‘We werden in het land overal zó goed ontvangen, het moest wel.’

Het lid Lara van Barneveld (34) zou het liefst Geert Wilders, Fleur Agema en Martin Bosma in de regering zien. ‘Hero Brinkman in ieder geval niet. Het is pure muiterij wat hij de laatste tijd aan het doen is.’

CDA: 'veel erger dan verwacht'

Het is treurnis alom in het Lucent Danstheater in Den Haag woensdagavond. Het CDA krijgt met het binnenlopen van de verkiezingsuitslagen de ene na de andere dreun te verwerken. De hoop dat het verlies nog wel mee zal vallen, is al snel vervlogen.& nbsp;& nbsp;

‘Het heeft veel erger uitgepakt dat we hadden verwacht’, zegt Joop Atsma, nummer zeven op de lijst. Hij is geschokt door de uitslag. ‘Dit is echt een drama. Het is verschrikkelijk. Het is vooral ook heel erg triest dat de PVV groter is geworden dan het CDA. Dat betekent dat veel van onze kiezers zijn overgestapt. We zijn gelost’& nbsp;& nbsp;

Met ‘comeback kid’ Jan Peter Balkenende is de partij er niet in geslaagd de onheilspellende peilingen van de afgelopen weken te verslaan. Het CDA komt niet boven de 21 zetels, een verlies van 20 zetels ten opzichte van 2006. Twee vragen zoemen nu door de menigte. Wie volgt JP op? En kan het CDA nog wel meeregeren na zo’n electorale afstraffing?& nbsp;& nbsp;

Ank Bijleveld, nummer twee op de lijst, houdt het in haar reactie algemeen: ‘We zijn enorm teleurgesteld. De klap is harder dan we hadden verwacht. We zullen dit moeten verwerken.’& nbsp;& nbsp;

Ab Klink, nummer vier op de lijst en gezien als een potentiele opvolger van Balkenende, wil niet ingaan op de vraag of hij de nieuwe fractievoorzitter wordt. Kan het CDA nog wel deelnemen in een coalitieregering na zo’n afstraffing? ‘De anderen zijn nu eerst aan zet.’& nbsp;

Hoe nu verder? Atsma: ‘Dit komt zo hard aan en zal nog lang nadreunen. Het is nu aan anderen om het voortouw te nemen. Voor veel van ons is dat even wennen. We zitten voorlopig op de reservebank en zullen alleen het veld opgaan als de andere partijen er niet uitkomen.’& nbsp;& nbsp;

Piet Hein Donner, met gevoel voor understatement: ‘Het is geen fraai resultaat.’

‘Dit is niet goed voor het land. We hadden liever een uitslag met een duidelijke meerderheid voor een partij gezien. Dit maakt de coalitievorming alleen maar moeilijker en dat is niet goed in deze zware tijd.’& nbsp;& nbsp;

SP popelt& nbsp;
& nbsp;
SP popelt om toe te treden tot een regeringscoalitie. Voorlieden van de partij, gisteravond in de Rode Hoed in Amsterdam, zien grote kansen voor deelname van SP aan een coalitie van PvdA, VVD en CDA. ’Paars werd ten onrechte het recept in de campagne’, zegt Harry van Bommel, nummer 2 op de lijst, ‘daarbij werd het CDA uitgesloten, maar uitsluiten is de niet de traditie van de kiezer in Nederland.’ Meeregeren is wel afhankelijk van ‘het inhoudelijke gesprek’ en of het CDA ‘de nederigheid kan opbrengen om te zien dat het anders moet’. Van Bommel ziet geen animositeit tussen CDA en PvdA ‘omdat de personen die daar mee te maken hadden, zijn vertrokken en ideeën zijn altijd onderhandelbaar.’& nbsp;& nbsp;

Met 15 zetels heeft de SP volgens Van Bommel ‘voldoende’ om een partner te zijn. ‘We hebben geen breekpunten, ideeën zijn altijd onderhandelbaar en de PvdA heeft in Amsterdam onder Cohen altijd met de SP kunnen samenwerken.’

Van Bommel heeft duidelijk voorkeur voor Job Cohen als premier. 'Liever in een land onder Cohen dan onder Rutte.' Hij is ook veel socialer dan Bos. Van Bommel acht de positie van de SP temidden van de andere middelgrote partijen sterker, 'omdat Groen Links en D66 in de peilingen hoger stonden, ze zijn niet beloond door de kiezer.’

Van Bommel is ervan overtuigd dat de PVV geen enkele trek heeft om te regeren omdat de partij dan zijn compromissen moet sluiten en zijn protestkarakter verliest.& nbsp;& nbsp;

Overigens heeft Van Bommel, net als andere SP’ers in de zaal een ‘dubbel gevoel’ over het stevige zetelverlies. Aan de ene kant is het een fors verlies van 25 naar 16 zetels, maar aan de anderekant is het heel bemoedigend omdat de SP onlangs in de peilingen op nog maar 8 zetels stond en ‘moest knokken’ met een kersverse en volkomen onbekende lijsttrekker.& nbsp;& nbsp;

D66 teleurgesteld& nbsp;& nbsp;

Van drie naar tien zetels stijgt D66, een flinke groei. En toch is het stil als de leden in een Scheveningse strandtent de voorlopige uitslagen horen. Een zacht ‘oei’ klinkt er zelfs. ‘Dit is natuurlijk niet leuk als je op twintig hebt gestaan,’ zegt Thom de Graaf, prominent lid en burgemeester van Nijmegen. ‘Maar daar moeten we niet naar kijken. Dit is een goede uitslag. We zijn weer terug en Pechtold heeft het erg goed gedaan.’

Maar tegelijk dient zich een enorme klus aan. D66 is teruggekomen van een kleine naar een middenpartij, en kan weer regeren. Maar hoe, en met wie? In de standtent is duidelijk wat de leden willen. Er moet een paars kabinet komen, een enkeling loopt daarom zelfs rond met zowel een paarse als groene das om zijn nek. En er klinkt luid gejuich als blijkt dat Paars-plus, een coalitie van VVD, PvdA, Groenlinks en D66, in ieder geval mogelijk is.

Toch is De Graaf voorzichtig over deze optie. ‘Dat betekent dat de VVD met drie progressieve partijen aan de slag moet. Dat zullen ze niet snel doen’, zegt hij. Ook Wouter Koolmees, de gedoodverfde financieel woordvoerder van de partij, is wat teleurgesteld in de uitslag en mikt op hetzelfde kabinet. ’Ik denk dat de VVD dan bijvoorbeeld het verzet tegen de kilometerheffing wel gaat loslaten, anders kunnen ze nooit de files echt aanpakken.’

Boris van der Ham, nummer twee op de lijst, is wel blij. ‘Ontzettend blij zelfs’, roept hij over de feestmuziek heen, die na de uitslag stevig losbarst. Hij wil alleen niet vooruitlopen op de toekomst. ‘We krijgen er veel mensen bij in de Kamer. Maar ik ga in deze strandtent nog niet formeren. Eerst maar de echte uitslag afwachten.

Groen Links ziet kansen met VVD& nbsp;

‘Ja, GroenLinks is klaar om te regeren.’ Desgevraagd geven alle GroenLinks-prominenten die aanwezig zijn op de verkiezingsavond in Den Haag hetzelfde antwoord. Twee keer was het feest vandaag bij GroenLinks. Ging de partij eerder vandaag voor het eerst over de 25 duizend leden heen, na de eerste exitpolls lijkt de partij bij deze verkiezingen uit bus te komen als de linkse winnaar.& nbsp;& nbsp;

Volgens een euforische Jolande Sap, nummer twee op de lijst, komt een kabinet Paars Plus nu wel heel dichtbij. ‘Regeren met de VVD wordt niet makkelijk maar het valt uit te leggen aan onze kiezers. Wij gaan ervoor zorgen dat er genoeg groen en sociaal in de coalitie zit. Dat betekent een duurzame economie waarin buitenstaanders een kans krijgen. We gaan ons hard maken voor hervormingen op de woningmarkt en op de arbeidsmarkt.’& nbsp;& nbsp;

Liesbeth van Thongeren voegt daaraan toe: ‘Regeren met de VVD biedt veel kansen. Bijvoorbeeld op het gebied van visserij en landbouw. De CDA heeft daar hervormingen altijd tegengehouden. Wij kunnen daar samen met de VVD eindelijk mee verder.’& nbsp;& nbsp;

Wat betreft een eventuele invulling van de ministersposten laten de feestende partijleden weinig los. ‘Achter de schermen ligt het plan klaar,’ weet Niels van den Berge. GroenLinks wil in ieder geval proberen het ministerie van financiën te gaan leiden. ‘Ja, natuurlijk willen we de minister van financiën leveren,’ zegt Sap. Volgens Ineke van Gent worden ook de ministersposten van sociale zaken en de post voor milieu door GroenLinks geambieerd.

Meer over de verkiezingen:

VVD stevent af op winst
Onorthodoxe stappen nodig in formatie (hoofdredactioneel commentaar)
Geert Wilders: 'Niemand kan nog om ons heen'
CDA uit het centrum van de macht
Impressie verkiezingsdag: 'Ik beslis pas in het stemhokje'
Weblog FD Den Haag
Dossier verkiezingen