Voor aanstaande donderdag moeten Europese banken euro 442 mrd terugbetalen aan de Europese Centrale Bank (ECB) in Frankfurt. Het geld is vorig jaar uitgeleend, om acute liquiditeitsproblemen te voorkomen bij banken die geen toegang meer hebben tot de geldmarkt. De vraag is of zij inmiddels wel zelfstandig aan financiering kunnen komen.

De Europese interbancaire geldmarkt, waar banken geld aan elkaar lenen om tekorten en overschotten op te heffen, functioneert niet goed meer sinds de val van Lehman Brothers in september 2008. Vooral banken uit de periferie van de eurozone, zoals Griekenland, Portugal en Ierland, kunnen hier niet of nauwelijks meer terecht. Maar ook banken uit andere Europese landen kunnen nog maar mondjesmaat lenen, zonder dat daar een stevig onderpand tegenover staat.

Aflossen of herfinancieren

De ECB nam daarom tijdens de kredietcrisis het ongebruikelijke besluit om grote hoeveelheden geld voor langere tijd aan Europese banken uit te lenen. De laatste eenjarige lening waar banken op mochten inschrijven moet voor 1 juli zijn afgelost. Frankfurt heeft laten weten dat er niet 'doorgerold' kan worden naar een nieuwe eenjarige lening. Banken moeten dus aflossen of herfinancieren.

De voortekenen voor de herfinanciering lijken niet gunstig. Europa worstelt met de schulden van zwakke nationale overheden. De rentes op staatspapier van onder meer Spanje en Italië lopen nog steeds op. Ook het Euribor-tarief, de rente die banken op de geldmarkt gemiddeld moeten betalen voor leningen in euro's, is bezig met een gestage opmars. De driemaands Euribor staat op 0,75%, het hoogte niveau sinds september 2009. Dat wijst op toenemende spanningen.

Uitgifte van al dan niet gedekte obligaties

De ECB heeft daarom een vangnet voor banken die geen nieuwe bronnen van financiering vinden: op de geldmarkt of bijvoorbeeld door de uitgifte van al dan niet gedekte obligaties. Woensdag vindt een veiling plaats van een driemaandslening tegen een rente van 1%, hetzelfde tarief als de eenjarige lening die afgelost moet worden. 'De inschrijving op deze lening is een lakmoestest', schrijft analist Simon Samuels van Barclays. 'Als er minder dan euro 250 mrd wordt geleend, dan is dat een teken van herstel voor de markt', aldus Samuels. 'Als het meer dan euro 300 mrd wordt, dan is dat een negatief signaal. Europese banken leunen dan nog zwaar op de ECB om zich te financieren.'

Niet alleen banken met liquiditeitsproblemen hebben vorig jaar gebruikgemaakt van de eenjarige lening. De lage rente bij de ECB, gecombineerd met hoge effectieve rendementen op de obligatiemarkt, lokte speculanten. Analist Luca Cazzulani van Unicredit schat dat banken euro 50 à 70 mrd leenden voor 'carry trades'.

Goedkoper lenen bij commerciële partijen

De verwachting is dat de speculanten aflossen zonder in te schrijven op de nieuwe driemaandslening. Vorig jaar was het voor hen nog voordelig om te lenen bij de ECB. Maar gezonde banken kunnen inmiddels goedkoper lenen bij commerciële partijen. Bovendien is speculatie volgens Cazzulani minder aantrekkelijk dan vorig jaar. Toen gebruikten de banken het geleende geld vooral om de staatsobligaties van mediterrane eurolanden te kopen. Die strategie wordt nu als te risicovol gezien.