Indonesiërs die als slaven moeten slapen in de ruimte waar ze kroepoek bakken. Champignontelers die Polen en Bulgaren onderbetalen. Supermarktpersoneel dat niet naar buiten mag om te lunchen.& nbsp;Ontslag van postbodes& nbsp;met een voltijdsbaan. Voor het eerst sinds jaren weer een forse toename van het aantal aangetroffen illegalen door de Arbeidsinspectie.

De arbeidsmarkt kwam in het afgelopen jaar veelvuldig in het nieuws met schokkende berichten. Is dat een teken des tijds of is er iets anders aan de hand en worden de verhoudingen tussen werkgevers en werknemers in het algemeen zakelijker? Per slot van rekening stijgt het aantal zzp'ers (zelfstandigen zonder personeel) ook al jaren.

Lossere band met medewerkers

Het is de crisis, stelde minister Donner van Sociale Zaken vorige maand bij de presentatie van het jaarverslag van de Arbeidsinspectie Nee, zegt Henk van der Kolk, voorzitter van FNV Bondgenoten, het heeft er alle schijn van dat de binding met de medewerkers losser is geworden. 'Werknemers worden gezien als product, als iemand die zijn "waar" aanbiedt. Mensen worden geanonimiseerd.'

Dat er structureel iets is veranderd op de Nederlandse arbeidsmarkt, merkte Van der Kolk toen de massaontslagen uitbleven in 2009. 'Er is blijkbaar al zo'n flexibele schil om bedrijven dat de eerste golf al geweest was. Dat de flexibilisering zo'n grote vlucht heeft genomen, was ook voor mij een verrassing', zegt hij.

Uit cijfers blijkt dat het aantal ZZP'ers en onderbetaling de laatste jaren stijgen.

Overhaaste conclusies

Het lastige is dat het moeilijk te bewijzen is. Dat de Arbeidsinspectie meer illegalen aantreft, kan ook te maken hebben met verbeterde opsporingsmethoden. 'Puur theoretisch kun je verwachten dat werkgevers in slechte tijden vaker misbruik maken van de zwakke positie van werknemers', zegt Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, 'maar daar staat tegenover dat het aanbod van illegalen ook afneemt in slechte tijden.'

Ook wat betreft de toename van het aantal flexibele werknemers waarschuwt hij voor overhaaste conclusies. 'Naar mijn idee wordt te gemakkelijk verondersteld dat de groei in het aantal zzp'ers structureel is. Er zijn voldoende aanwijzingen dat zij inderdaad een flinke klap van de crisis hebben opgevangen', zegt hij, 'maar dat kan ook betekenen dat ze onmiddellijk op zoek gaan naar een vaste baan als de economie weer aantrekt.'

Flexibilisering

Zijn collega Ton Wilthagen van de Universiteit van Tilburg denkt wel dat de flexibilisering doorzet. 'Je ziet nu zelfs dat makelaars van de kantoren afwillen en in netwerken gaan werken. Het feit dat het aantal zzp'ers groeit wil echter nog niet zeggen dat de nieuwe arbeidsrelaties slechter zijn. De meerderheid van de werkenden doet dit uit vrije wil.' Wel ziet Wilthagen dat het er aan de 'rafelrand' van de arbeidsmarkt hard aan toe gaat. 'En die rafelrand is door de mondialisering beslist niet kleiner geworden. 'Het is makkelijker om mensen uit een andere cultuur wijs te maken dat ze euro 100 moeten betalen als ze tijdens het werk naar de wc willen', denkt hij.

Spelverharding

Van der Kolk heeft het over 'spelverruwing' en die wijt hij, behalve aan de mondialisering, aan de opkomst van private equity. 'Bij de eerste cao-onderhandelingen bij de Hema na de overname door Maxeda ging het er harder, Amerikaanser, aan toe. Het zijn niet alleen de marginale sectoren waar mensen onder druk worden gezet. Het gebeurt bij heel grote logistieke concerns. Als je geen eigen rijder wilt worden, zit er morgen een Pool op je truck. Mensen worden via allerlei payrollconstructies ingehuurd met als gevolg dat de arbeidsvoorwaarden verslechteren.'

Wat Van der Kolk betreft is de toenemende onzekerheid op de arbeidsmarkt door flexibilisering het eerste dat in een nieuw sociaal akkoord tussen werkgevers en werknemers geregeld moet worden. 'Een beetje kartelvorming was zo slecht nog niet', bromt hij, 'als ik zie hoe de postmarkt nu aan barrels gaat.'

Paul de Beer relativeert: 'Er is inderdaad meer nadruk gekomen op marktwerking, en dat zal best druk op werknemers leggen. Maar dat wil niet zeggen dat dit automatisch leidt tot uitbuiting. Het kan ook betekenen dat bedrijven juist proberen het beste te halen uit mensen. Juist in een diensteneconomie zijn bedrijven afhankelijk van het vertrouwen van hun werknemers.'

Oorzaken verharding

Volgens Wilthagen is de verharding deels conjunctureel, deels structureel. 'Bedrijven willen "mean and lean" zijn. De grote flexibele schil die zo is ontstaan, daar hebben we deels zelf voor gekozen. Kennelijk waren andere belangen belangrijker. Waar ik me vooral zorgen over maak is dat er in de mensen met die flexibele banen minder wordt geïnvesteerd. Dat is slecht voor die mensen, want daardoor komen ze niet uit de onzekerheid. Maar het is ook slecht voor Nederland als kennisland.'