Meestal is er minstens één onderhandelaar die zijn schouders ophaalt na het mislukken van een formatiepoging. Maar dit keer druipt de frustratie af van de gezichten van álle onderhandelaars.

VVD-leider Mark Rutte wilde rechtsom. Dat zou immers recht doen aan de verkiezingsuitslag waarin zijn partij en die van Geert Wilders de grootste winnaars waren. Maxime Verhagen wilde rechtsaf met het CDA, maar kreeg maar een deel van zijn fractie mee. En Wilders kon niet anders dan rechtsom. Niemand anders wilde met de PVV samenwerken.

Middencoalitie

Nu de voorkeurscoalitie van Rutte is mislukt, moet hij het over een andere boeg gooien. Maar welke?

De gestrande onderhandelingen hervatten met PvdA, D66 en GroenLinks ziet Rutte niet zitten. Want dan moet de liberale leider met hangende pootjes terug naar de onderhandelingstafel. Daar zal ten minste één van zijn piketpalen - euro 18 mrd bezuinigen, hypotheekrenteaftrek in stand houden, geen kilometerheffing, geen lastenverzwaring - sneuvelen.

Met het CDA van Maxime Verhagen in een coalitie mag Rutte hopen dat meer overeind blijft van zijn verkiezingsprogramma. Beide partijen willen de overheidsfinanciën snel en rigoureus weer gezond maken, zonder woningbezitters de stuipen op het lijf te jagen.

Daarom ligt het voor de hand dat VVD en CDA aansturen op een middencoalitie met de PvdA van Job Cohen. Ze opperden deze variant al eerder, maar toen wilde Cohen niet bijten. Samen hebben de drie partijen een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Voor het CDA blijft meeregeren ondanks alle interne heisa aantrekkelijker dan oppositie voeren in de schaduw van Wilders, de man die in de verkiezingen het grootste deel van het CDA-verlies op zijn conto bijschreef.

Concept-regeerakkoord

Maar de PvdA wil aanmerkelijk minder bezuinigen dan VVD en CDA. Ook weigert Cohen de rekening van de economische crisis neer te leggen bij werklozen en uitkeringsgerechtigden. Hij en Rutte kunnen niet allebei hun zin krijgen en zullen dus water bij de wijn moeten doen. Rutte meer dan Cohen als de coalitie bestaat uit twee rechtse partners en een linkse. Anders zou de PvdA daar nooit instappen.

Overigens is het nog geen uitgemaakte zaak dat Rutte het voortouw houdt in de formatie. Na twee mislukte formatierondes slinkt zijn krediet.

De VVD-leider kiest het offensief en kondigt aan zelf een concept-regeerakkoord te willen schrijven. Partijen die daar brood in zien, kunnen hun vinger opsteken om op basis van zo'n 'proeve' te gaan onderhandelen. Alle partijen zijn uitgenodigd om in te tekenen, aldus Rutte.

Paars-plus

Cohen eist direct al een plek aan de tekentafel van een nieuw kabinet, zo liet hij gisteren weten in reactie op Ruttes voorstel. Femke Halsema van GroenLinks steunt Cohen. Met de PvdA aan het stuur stijgt de kans van GroenLinks op deelname aan een kabinet.

D66-leider Alexander Pechtold gunt Rutte van alles, maar alleen als die een toontje lager zingt en hervormingen van de woningmarkt accepteert. Pechtold heeft in de eindfase van paars-plus bespeurd dat het aanvankelijke 'njet' van Rutte niet langer categorisch 'nee' is. Bovendien weet hij dat zijn verkiezingsprogramma en dat van de VVD op economisch gebied dichter bij elkaar liggen dan dat van GroenLinks.