De gemeenten krijgen extra taken op het gebied van de jeugdzorg en delen van de langdurige zorg in volksverzekering AWBZ. Het kabinet denkt ook euro 880 mln te besparen door de Wajong, de sociale werkvoorziening en de bijstand samen bij de gemeenten onder te brengen.

Gemeenten voeren de nieuwe taken graag uit, zegt Ralph Pans, directievoorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), maar hij zet wel vraagtekens bij de hoogte van de kortingen. 'Wij zeggen niet dat er niets kan worden bespaard, maar gemeenten moeten wel de ruimte krijgen om lokaal maatwerk te bieden.'

Bas Denters, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Twente, vindt dat het kabinet-Rutte te ver gaat met het op voorhand inboeken van efficiencykortingen. 'Het is een goedkope oplossing voor het Rijk. Maar het is de vraag of die kortingen ook echt worden gerealiseerd. Gemeenten moeten toch specifieke deskundigheid mobiliseren om de nieuwe regelingen te organiseren.'

Toch hebben gemeenten het al eerder klaargespeeld om te besparen op taken die eerst door het Rijk werden uitgevoerd. De overdracht van de huishoudelijke hulp van de AWBZ naar de gemeenten in 2007 leverde een besparing op van euro 200 mln op een budget van euro 1,3 mrd. Dat was volgens Evert Pommer van het Sociaal en Cultureel Planbureau mogelijk doordat de gemeenten de zorg hebben aanbesteed en scherper hebben onderhandeld met de zorgaanbieders.

'Daar staat tegenover dat de werknemers van de zorgaanbieders hun arbeidsvoorwaarden zagen verslechteren', zegt Pommer. Den Haag zag zich genoodzaakt in te grijpen. Zo mogen thuiszorginstellingen geen goedkope zzp'ers meer inschakelen. Door de ingrepen van bovenaf werd de beleidsruimte voor gemeenten ingeperkt en stegen de kosten van de huishoudelijke zorg weer.

Of gemeenten bij de nieuwe overhevelingen in staat zullen zijn om ruim een miljard te besparen op hun nieuwe taken, is volgens Pans dan ook afhankelijk van de vrijheid die gemeenten krijgen om het beleid zelf in te vullen.

Het afgelopen decennium zijn al vrij veel overheidstaken naar gemeenten gedelegeerd. De rechtse minderheidsregering wil een nieuwe stap zetten, hoewel het niet gaat om een revolutionaire ingreep, zo zegt Denters. 'Het bezuinigingsvoorstel van rijksambtenaren begin dit jaar, bij de zogennoemde brede heroverweging, ging veel verder. Daarin werd gesproken over het afschaffen van provincies en waterschappen.'

Volgens Pans maakt decentralisatie meer maatwerk mogelijk dan bij een centrale benadering het geval is. 'Het is niet goed voor de burger als de aanpak van zijn probleem is opgeknipt tussen meerdere overheden. Decentralisatie leidt tot ontschotting en minder bureaucratie.'

Bij de AWBZ hebben gemeenten minder binnengehaald dan gewenst. Net als de zorgverzekeraars hebben zij zich opgeworpen om de uitvoering van de AWBZ op zich te nemen. Maar de uitvoering gaat naar de zorgverzekeraars.

Pieter Hasekamp, directeur Zorgverzekeraars Nederland, is blij dat de AWBZ grotendeels een verzekering blijft. 'Het voordeel van een verzekerd recht is dat er niet zo makkelijk op kan worden beknibbeld.' Als de AWBZ naar de gemeenten was gegaan, was de verzekering omgezet in een welzijnsvoorziening die de burger minder rechten geeft.

Ook bij de plannen voor de vorming van een nationale politie vissen de gemeenten achter het net. Denters: 'Dat is pure centralisatie. Die kan juist leiden tot een grotere afstand met de burger.'

Besparen kan alleen als gemeenten ook de vrijheid krijgen om beleid in te vullen.

Marktwerking stokt

Het nieuwe kabinet stoot grote taken af aan de gemeenten, maar niet aan de markt. Alleen in de medische zorg wordt de marktwerking doorgezet. Het kabinet breidt het deel van de ziekenhuismarkt uit waar vrije prijzen gelden. Bovendien wordt het oude bekostigingssysteem met vaste budgetten definitief afgeschaft en gaan zorgverzekeraars meer risico lopen op hun zorginkoop. En ziekenhuizen mogen winst gaan uitkeren.

Overigens staan al deze maatregelen wel in het regeerakkoord, maar niet in het gedoogakkoord. Dat betekent dat steun van de PVV voor deze maatregelen onzeker is en het kabinet waarschijnlijk op zoek moet naar andere Kamermeerderheden.

Buiten de zorg is in het regeerakkoord weinig te vinden over marktwerking, met uitzondering van het plannen voor het openbaar aanbesteden van het openbaar vervoer in de grote steden en een privatiseringsoperatie bij de Nederlandse gevangenissen.