Reizigersvereniging Rover uitte vooraf kritiek: de overlast voor reizigers zou wel eens buiten proportie kunnen zijn. NS begrijpt de kritiek: 'Rover is er ten slotte voor de reiziger.' En wij maar denken dat juist NS er voor de reiziger was.

Of neem de invoering van de OV-chipkaart: deze verloopt zo traag ('gefaseerd' in OV-jargon), dat het momenteel volstrekt onduidelijk is wie waar wel en niet met de OV-chipkaart mag of moet reizen. NS neemt een afwachtende houding aan, en oefent nog even met poortjes en pasjes tot de kinderziektes eruit zijn. De reiziger mag al wel, maar hoeft nog niet te reizen met OV-chip. Behalve als je student bent. Resultaat: slechts een kleine minderheid van treinreizigers rijdt 'op saldo'; de rest, inclusief ondergetekende, zit de rit gewoon nog even uit met zijn klassieke abonnement, zolang het kan. ANWB is de trage invoering meer dan zat, en heeft zich afgelopen week uit het OV-chipkaart overleg teruggetrokken.

Spoorboekloos rijden

Ook de proef spoorboekloos rijden van afgelopen maand liep uit op een chaos. Te weinig treinen, klagende reizigers én conducteurs. Terwijl het concept van rijden zonder dienstregeling de toekomst van comfortabel reizen is.

Achter deze drie OV-drama's zit een gemeenschappelijke oorzaak: het betreft oefeningen. In toenemende mate probeert NS de invoering van nieuwe concepten te versoepelen door middel van het oefenen (of: gefaseerd invoeren). Waarom werkt dit niet?

Ten eerste omdat reizigers er allergisch voor zijn: oefeningen brengen onzekerheid en ongemak met zich mee, en de baten worden gezien als zeer beperkt. Vergis je niet: reizigers kunnen heel veel ongemak accepteren, wanneer ze maar weten dat het onvermijdelijk is, of nut heeft. Neem de grootscheepse verbouwing van station Arnhem. De overlast is fors, maar reizigers klagen nauwelijks. Ze krijgen er namelijk wel een nieuw en verbeterd station voor terug. Reizigers willen gewoon weten waar ze aan toe zijn, en een proef zorgt voor het tegenovergestelde.

Lat wordt lager gelegd

Een tweede reden waarom ik denk dat proeven niet werken voor NS, is dat de lat door de organisatie onbewust lager wordt gelegd dan wanneer het 'om het echie gaat'. Ik ben ervan overtuigd dat NS uitstekend in staat is om treinen spoorboekloos te laten rijden. De planners van NS hebben wereldfaam - ze wonnen onlangs nog een mondiale prijs voor hun dienstregeling. Maar je haalt niet het beste uit je werknemers door ze te laten werken aan een oefening. De ultieme motivatie die nodig is voor een topprestatie ontbreekt, want falen tijdens de oefening mag.

Wie oefent en traag nieuwe concepten invoert, stelt zich zeer kwetsbaar op. De beeldvorming rond de OV-chipkaart is al jaren zeer negatief: telkens duikt een nieuwe kinderziekte op. Telkens duiken de media erop als een kind op het zoveelste snoepje. Was de chipkaart in één keer ingevoerd, dan had OV-Nederland gegarandeerd even flink wat negatieve pers gekregen. Maar dan was iedereen dat nu allang weer vergeten.

Eigenlijk is oefenen een zwaktebod, iets voor bange organisaties. En iedereen weet dat angst geen goede raadgever is. Als de voortekenen (neem het concept-regeerakkoord VVD-CDA) niet bedriegen, staat de wind niet gunstig voor de Nederlandse OV-organisaties. Reden te meer voor NS om zijn rug te rechten, en lef te tonen. OV-chipkaart, spoorboekloos rijden? Invoeren! En de winterdienstregeling ook, maar dan alleen wanneer het sneeuwt.

Caspar Chorus is universitair hoofddocent bij de sectie Transport & amp; Logistiek van de TU Delft.