Toen de nieuwe president Barack Obama in 2008 de VS en de rest van de wereld begeesterde met zijn boodschap van hoop en verandering, leek een nieuw tijdperk in de maak. De Democratische partij rekende op een toekomst met een jarenlange comfortabele meerderheid in het Congres. De Republikeinse partij en haar verguisde gedachtegoed waren klaar voor een lange tocht door de woestijn.

Amper twee jaar later zijn de rollen helemaal omgedraaid. Bij de Congresverkiezingen aanstaande dinsdag zal naar verwachting een rode Republikeinse golf over de VS spoelen, die talloze Democratische Congresleden met zich mee zal sleuren. Republikeinen staan op het punt het Huis van Afgevaardigden te heroveren, en zullen waarschijnlijk net iets tekortkomen om ook de Senaat van de Democraten te ontfutselen. Een duidelijker boodschap kunnen kiezers niet afgeven.

Amerikaanse droom bedreigd

Die boodschap is er een van ontgoocheling, frustratie, woede en angst. De diepe recessie die Obama erfde van zijn voorganger George Bush, doet de kiezer vrezen voor het voortbestaan van de Amerikaanse droom. Velen verloren hun baan, zagen hun pensioen in rook opgaan en de waarde van hun huis kelderen. De werkloosheidsgraad - momenteel 9,6 % - blijft hardnekkig hoog, terwijl het begrotingstekort volledig is ontspoord. Amerikanen zijn gewend om snel van een economische tegenslag te herstellen, maar deze keer lijkt er geen licht aan het einde van de tunnel.

Hoewel slechts een kleine minderheid van de kiezers de regering-Obama de schuld geeft van de economische malaise, krijgen Democraten als partij aan de macht wel de rekening gepresenteerd. Dat de misère begon onder Bush, is niet langer van belang. Obama heeft twee jaar de tijd gehad om orde op zaken te stellen, maar Amerikanen zien geen beterschap. Obama's boodschap dat de werkloosheid meer dan 12% zou bedragen als hij het stimuleringspakket niet had goedgekeurd - een conclusie die gedeeld wordt door onafhankelijke instanties en economen - is voor de gefrustreerde bevolking geen troost.

Democraten als geldverspillers

Integendeel, de Republikeinse oppositie gebruikt de hoge werkloosheid als bewijs dat het controversiële stimuleringspakket - met een prijskaartje van $ 787 mrd - niet gewerkt heeft en de Democraten belastinggeld uit het raam gooien. Ook het controversiële Tarp-reddingsfonds voor de financiële sector heeft volgens hen de Democraten ontmaskerd als geldverspillers. Velen lijken wel vergeten dat Tarp nog onder de regering-Bush goedgekeurd werd, zij het met steun van Democraten. Bovendien zal Tarp veel minder kosten dan aanvankelijk gedacht.

Woede over beide noodprogramma's lag aan de basis van de conservatieve Tea Party-beweging die in het voorjaar van 2009 het levenslicht zag. De energieke beweging - die pleit voor een kleine overheid, belastingverlagingen en forse besparingen op de overheidsuitgaven - speelde samen met de conservatieve nieuwszender Fox een belangrijke rol in het voeden van een negatief klimaat rond Obama's agenda.

Obscure kunstgrepen zorgwet

Dat kwam helemaal tot uiting in de zomer van 2009. Toen kwamen Democratische Congresleden tijdens bijeenkomsten in hun districten zwaar onder vuur wegens de geplande hervorming van de gezondheidszorg. Conservatieven hadden het over een onaanvaardbare overheidsovername van de zorg. Het Witte Huis liet zich verrassen door het felle en soms irrationele protest, wat de perceptie over de gezondheidszorgwet definitief verziekte.

Het hielp ook niet dat kiezers geconfronteerd werden met de weinig fraaie realiteit van het wetgevend proces, met bedenkelijke compromissen en obscure kunstgrepen om de ingrijpende gezondheidszorgwet mogelijk te maken.

Steun Obama zakt

Ondanks zijn historische hervormingen is Obama er nooit in geslaagd om deze belangrijke wapenfeiten te verkopen aan de bevolking. Het ontbreekt hem vooralsnog aan een duidelijk verhaal dat zijn beleidsvisie samenvat. 'No-Drama Obama' wordt ook verweten te koel en afstandelijk te zijn op een moment dat de emoties hoog oplopen bij de bevolking.

De steun voor de president is intussen onder de 50% gezakt, terwijl het vertrouwen in het Congres historisch laag is. Ook de Republikeinse partij blijft worstelen met een beperkt vertrouwen, maar profiteert van de drang bij kiezers naar meer evenwicht in Washington.

De brede kiezerscoalitie die Obama en de Democraten in 2008 een historische zege bezorgde, is dan ook aan het afbrokkelen. De Democraten zijn hun voorsprong onder vrouwen kwijt, terwijl onafhankelijke kiezers nu overwegend Republikeins willen stemmen.

Polarisatie zal versterken

De voorspelde Republikeinse verkiezingszege zal de dynamiek in Washington hoe dan ook veranderen. Als Obama de volgende twee jaar nog iets wil realiseren, zal hij op zoek moeten naar compromissen met de Republikeinen.

Dat zal lastig blijken in een Congres dat na de verkiezingen nog meer gepolariseerd zal zijn. Zo vrezen de meer conservatieve Democratische Congresleden voor de zetels die ze in 2006 en 2008 wisten te veroveren in traditioneel Republikeinse districten. Die zijn nu heel moeilijk te verdedigen. Het resultaat zal een kleinere maar linksere Democratische fractie zijn.

Verlamming Washington mogelijk

De Republikeinen zullen een rechtsere en radicalere fractie krijgen, met dank aan de Tea Party-kandidaten die hun opwachting maken in het Congres. Die laatste groep voelt niets voor compromissen met Obama, maar ijvert voor de eigen ideologische agenda, met onder meer een herroeping van de omstreden zorgwet.

Het risico is een complete verlamming van Washington. Ook ervaren Republikeinen zitten daar niet op te wachten. Zij beseffen dat kiezers hun partij hiervoor kunnen afstraffen in 2012 - op voorwaarde dat Obama erin slaagt hun de schuld te geven voor de blokkering van Washington. Obama zal het na 2 november niet gemakkelijk krijgen, maar dat geldt evenzeer voor de Republikeinen.