Tussen Sinterklaas en Kerst viel het besluit. Ik ben al twintig jaar een tevreden roker, maar sinds ik een eigen kantoor heb waar ik naar hartenlust kan paffen, werd de wurggreep van mijn groeiende nicotinebehoefte onverdraaglijk.

Ik besloot mezelf te behandelen. Met succes, want ik taal er niet meer naar. Volgens vooraanstaande neurowetenschappers is dit onmogelijk. Niet de wil maar het brein bepaalt perceptie en gevoel en daarmee de koers van ons leven. Ze hebben geen ongelijk, maar overdrijven wel een beetje.

Vrije wil

In Wij zijn ons brein beschrijft hersenpaus Dick Swaab hoe honderd miljard hersencellen en talloze neurotransmitters, hormonen en feromonen ons als marionetten laten dansen op de muziek van de 'vrije' wil. In De vrije wil bestaat niet bestempelt neuroprofessor Victor Lamme ons 'ik' als een spindoctor die het gedrag niet aanstuurt maar achteraf goedpraat.

Voor filosofen en psychologen niets nieuws. Driehonderdvijftig jaar geleden schreef Spinoza al: 'In de geest is geen volstrekte vrije wil, maar de geest wordt tot dat willen bepaald.' Sinds Freud weten we ook dat onbewuste driften ons gedrag besturen. En Swaab onthulde twintig jaar geleden al dat zoiets wezenlijks als onze sekse-identiteit en paringsvoorkeur perinataal wordt verankerd in twee kwabjes van de tussenhersenen.

Koesteren

Hulde aan de breinpioniers die de maakbare mens ten grave droegen. Ik had daar ook weinig fiducie in. Maar door het te verruilen voor biologisch determinisme slaan ze door naar de andere pool van het nature-nurturespectrum. Dat we van alle kanten worden beïnvloed, bewijst onze wilsonbekwaamheid niet. 'Het brein beslist, iedereen die heeft geprobeerd te stoppen met roken, weet dat', stelt Lamme. Toch bevrijden jaarlijks een miljoen Nederlanders zich van de hardnekkigste aller verslavingen. Wilskracht wint uiteindelijk dus van de dopaminereceptoren die om nicotine schreeuwen. Onze vrije wil mag dan een illusie zijn en persoonlijkheid het bijproduct van twee pond hersenweefsel en een paar vingerhoedjes hormonen. Toch kunnen we de beperkte wilsbekwaamheid die we volgens Kant bezitten en volgens Spinoza kunnen verwerven maar beter koesteren. De mens is pas in zijn element als hij roept 'ik wil' en alles doet om het in de wereld te zetten.

Door prachtige boeken te schrijven en wereldfaam te veroveren, bewijzen Swaab en Lamme dat de wil, het doorzettingsvermogen, onze waarden en die van onze opvoeders ook een stem in het chapiter hebben. Deze hersendokters bieden een krachtige remmer voor het maakbaarheidsvirus, maar hebben er, zoals bij de Mexicaanse griep, te veel van ingeslagen.

Henk Noort is psycholoog en zelfstandig onderzoeker. Reageren:noorth@planet.nl.