-- Pieter de Haes, Eindhoven

Schuldig zijn wij allemaal natuurlijk omdat hebberigheid en vergaren nu eenmaal een basiseigenschap is die niet is aangeleerd maar leunt tegen overlevingsdrang. Zonder een gezonde "hebberigheid" overleef je niet in deze wereld! Wie zijn er echt schuldig? Twee categorie& euml;n. Degenen die het voorgaande doorhebben want zij hadden (mits op een invloedrijke positie) kunnen waarschuwen en handelen tegen de overdaad. En degenen die zich zodanig hebben verrijkt dat je op je klompen kunt aanvoelen dat je een norm overschrijdt (hoewel ook d& aacute;t in je karakter gaat zitten, op den duur).

-- Hans Strikwerda, Nolan Norton Institute, Zeist

De hoofdschuldige is de burger als consument. Die burger wilde en wil een continue groei van welvaart, een welvaart die niet is gebaseerd op bezit, maar op consumptie. Toen in de jaren zeventig de trente glorieuze afliepen, vond de hang naar verdere welvaartstijging zijn oplossing in het vak corporate finance in de jaren tachtig. Dit vakgebied heeft door het liquide maken van fysieke activa de basis gelegd voor de groei van de economie van de tweede helft van de jaren negentig. Daar heeft die burger, via het consumeren van de overwaarde van zijn woning en van zijn aandelen, profijt van genomen. Diezelfde hang naar stijging van welvaart heeft zich politiek vertaald in een deregulering van markten, wat ook nodig was. Een deregulering die op een aantal punten te ver is doorgeschoten. Diezelfde druk vanuit de burger naar meer welvaart door consumptie heeft zich vertaald in een machtsverschuiving van bestuurders en managers naar aandeelhouders, via de discussies over corporate governance en de beloning van bestuurders.
& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp; In dat proces heeft een bepaald type aandeelhouder zijn kansen gegrepen door speculatie, wat die aandeelhouder op een berisping van minister Bos is komen te staan. Dat is niet terecht: de burger en zijn politieke vertegenwoordigers moet kortzichtigheid worden verweten. Immers wat is aantrekkelijker voor politici dan economische groei? Die burger en zijn politieke vertegenwoordigers hebben verzuimd de verschuiving in de werking van de economie te voorzien van een nieuw, adequaat systeem van checks and balances. Sterker nog, met de code Tabaksblat heeft de politiek de machtscumulatie bij de aandeelhouders nog eens versterkt.
& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp;& nbsp; De burger is niet alleen consument, maar via zijn pensioenfonds ook aandeelhouder. Zodat ook voor de burger en zijn politieke vertegenwoordigers zal moeten gelden dat wie het vuur van een hoge economische groei vreet, de vonken van een economische crisis zal moeten schijten.

-- Joan van Rixtel, Amsterdam

Bos en Zalm vinden dat de aandeelhouders in hun verantwoordelijkheid hebben verzaakt. Ze hadden bankiers moeten terugfluiten. Nu vraag ik me af. Hoe kan ik, als belastingbetaler, in de huidige situatie wel mijn verantwoordelijkheid kan nemen. En de politici terugfluiten.
Ik leef in de overtuiging dat het huidige overheidsingrijpen falikant fout is. Schulden worden met schulden opgelost. Ofwel, men probeert het probleem gewoon uit te stellen en de bubbel opnieuw op te blazen. Dit gaan niet werken. Lees alstublieft de schrijfsels hierover van o.a. Robert Prechter, hij voorspelde de crisis van 1987 correct en wees al in 2002 op de fragiliteit van o.a. Fannie Mae en Freddie Mac!
De vraag over de toekomst van banken, mag niet gesteld worden. Bos had bij de ondergang van Bear Stearns al een discussie kunnen aanzwengelen, wat als de problemen hier komen, wat gaan we doen? Maar dat gebeurde niet, terwijl het uitgegeven bedrag de JSF en Betuwelijn ver overstijgen. De discusie is zo beladen dat er zelfs geen enkele ruimte voor deze discussie is.
Zo laten ridicule beschuldigingen aan de media, als zouden ze de bevolking negativisme aanpraten, zien. Over een paar jaar stemmen is rijkelijk laat. Mijn aandeel verkopen kan ik niet, dat vind de belastingdienst niet goed. Bos en Zalm, kunnen& nbsp; jullie me a.u.b. de ruimte geven om jullie terug te fluiten!

-- N.M.J. Kuijper, Alkmaar

Veel te hoge taxaties onroerend goed vragen om hoge hypotheken, daardoor hoge woonlasten met alle risico van dien als het fout gaat. Abnormaal hoge accijns op tabak, benzine en energie, parkeertarieven die de pan uit reizen en zo kan ik nog wel even doorgaan.
Allemaal maatregelen die het doel hebben de overheidskassen te spekken waar het verdwijnt in bodemloze putten. Bangmakerij over pensioenen en langer werken. Dit zijn zaken die een crisis veroorzaken in de hoofden van de mensen. Om die redenen stoppen de mensen met geld uitgeven en daardoor onstaat er crisis.
Dus: de politiek maakt er een zootje van en legt zoals gewoonlijk de schuld bij anderen neer. Hierbij heeft u antwoord op de vraag wie er in deze boter op het hoofd heeft.

-- Bob Mohr, Leusden, organisatieadviseur risicomanagement en besturing

Joris Luyendijk heeft een mooi boek geschreven over de illusie van de vrije pers en de rol die vrije nieuwsgaring en objectieve berichtgeving zouden hebben voor de meningsvorming in het Westen. Verrassing: journalisten zijn net mensen en laten zich net als andere mensen door allerlei zaken be& iuml;nvloeden. Ze zijn wellicht wat kritischer dan gemiddeld, maar uiteindelijk kunnen ze niet veel meer doen dan vanuit hun eigen perceptie het kleine stukje van de werkelijkheid beschrijven dat ze zien en laten ze zich, bewust of onbewust, be& iuml;nvloeden door hun streven naar persoonlijk succes. Het grote publiek en ook een groot deel van de journalisten zelf ziet hen echter wel in de beoogde rol als brenger van objectief nieuws, maar in de praktijk blijkt dat niet altijd goed uit de verf te komen. En dat valt ze lang niet altijd te verwijten, het zijn tenslotte (net) mensen& hellip;, en dat is dan ook de titel van het boek: "Het zijn net mensen".
Bovenstaande beschrijving van de rol van journalisten lijkt op de discussies die nu woeden over de rol van accountants in de kredietcrisis. Zowel binnen als buiten de beroepsgroep vraagt men zich regelmatig af of accountants een rol hadden moeten en/of kunnen spelen in het voorkomen van de crisis. In die discussies wordt de accountant echter consequent als systeemcomponent bekeken en wordt impliciet veronderstelt dat deze component is opgebouwd uit eenvormige individuen. De accountant wordt neergezet als een unieke, uniforme en mechanistische entiteit. Dat is hij niet! Net als de journalist (of de bankier of de toezichthouder) is de accountant een mens van vlees en bloed met natuurlijke behoeften. De drijfveren van de accountants zijn in essentie dezelfde als van andere mensen. In de westerse kapitalistische samenleving waarin wij leven zijn dat vooral geld, status, macht, en om het wat primairder te maken, een mooi huis en mooie vrouwen / mannen (afhankelijk van geslacht en geaardheid). Deze vertalen zich in het accountancy werkveld bijvoorbeeld in het commerci& euml;le belang van en de persoonlijke relatie met de klant. Bij het bepalen van de gevolgen van een bepaalde bevinding spelen deze drijfveren, net als de rationele vaktechnische afwegingen, een grote rol. Het is niet eenvoudig om te weigeren met de uitleg van je belangrijkste klant mee te gaan als je weet wat het betekent voor je persoonlijk inkomen als die klant wegloopt. Bovendien is het aan je (internationale) collega partners moeilijk uitleggen dat je door zo'n weigering een omzet van zeg & euro;20 miljoen en de referentie van een AEX-bedrijf verspeeld hebt.
De accountancy heeft vanwege haar rol in het maatschappelijk verkeer een aantal extra waarborgen ingebouwd zoals extra opleiding, gedragscodes (de VGC) en tuchtrecht. We moeten echter niet de illusie hebben dat dit voldoende waarborgen zijn om ervoor te zorgen dat iedere accountant dezelfde maatstaven zal aanleggen ten aanzien van controle van bedrijven (zowel in financieel als in cultureel opzicht). We moeten niet ontkennen dat die & euro;20 miljoen omzet ook invloed heeft op beslissingen. Het is namelijk heel normaal en verklaarbaar. Accountants zijn immers ook net mensen& hellip;?!
En mensen, dus ook accountants, verschillen. De ene mens heeft een veel sterkere behoefte aan geld en status dan de andere. De ene mens legt voor zichzelf veel hogere morele standaarden aan dan de andere en is bereid daar veel meer voor op te offeren. En daarbij is het niet altijd eenvoudig om aan te geven, waar de 'juiste' grenzen liggen, want die zijn altijd beschreven vanuit de eigen perceptie en daarom arbitrair. Voor iedere accountant (d.i. mens) komt er een moment dat grenzen overschreden worden en dat hij bereid is zijn collega's het verlies van & euro;20 miljoen omzet uit te gaan leggen. Maar of en wanneer die morele grenzen overschreden worden en de afweging welke consequenties daaraan verbonden moeten worden (van de woordkeuze in een opmerking in de management letter tot het onthouden van de goedkeurende verklaring en wellicht daarmee het verspelen van de klant) is uiteindelijk een persoonlijke afweging van die ene, individuele accountant. De grenzen van de integriteit zitten, nu en in de toekomst, zowel bij de klant als bij de accountant, in de mens, niet in de RA-titel!
De crisis vindt zijn oorsprong in mensen en menselijk gedrag. Dat geldt voor het gedrag van accountants, maar even zo goed voor het gedrag van bankiers, kredietbeoordelaars, toezichthouders, aandeelhouders en andere actoren in het systeem. We moeten oorzaken daarom niet zoeken bij de systeemcomponenten zoals 'accountants' of 'bankiers', maar bij de menselijke drijfveren die primair het gedrag van individuen in het systeem, als mens, bepalen. De vraag of de accountants gefaald hebben in hun rol als bewaker van integriteit en daardoor mede schuldig zijn aan de kredietcrisis is daarom een nutteloze. Het antwoord verschilt namelijk per individuele accountant, en bovendien is het afhankelijk van het morele referentiekader van de persoon die de vraag stelt. Herschikking van systeemcomponenten, bijvoorbeeld meer toezicht of strengere controles, zal de huidige crisis niet oplossen of een toekomstige voorkomen, als de achterliggende oorzaken van de crisis, de individuele gedragsprikkels voor alle actoren in het huidige op meest Angel-Saksische leest geschoeide kapitalistisch systeem, in stand blijven. Daarmee ligt noch de oorzaak noch de oplossing van de kredietcrisis bij de accountant.

-- Wim de Graaf, Bilthoven

Wie in de VS zijn hypotheekrente niet meer wil of kan betalen, levert zijn sleutel in en is verder vrij van schulden. Dit lek van het allereerste uur staat nog steeds open, en moet gedicht worden door deze praktijk niet meer toe te staan, vanaf morgen. EU moet daar met grote kracht op aandringen, bij Obama.
De garantiestelling van DNB voor spaartegoeden moet voor inwoners van Nederland gecontinueerd worden.& nbsp; Het management van die banken moet de opdracht krijgen om geen reclame meer in het buitenland te maken en de aangeboden rente aldaar te verlagen, zodat het product onaantrekkelijker wordt. Drastisch zou zijn om de garantiestelling voor het buitenland te stoppen, doch dat zou weleens contraproduktief kunnen uitpakken in een run op de bank. Op Italiaanse websites zie ik echter reclames van ING Direct.
Het financi& euml;le toezicht in vele landen is volledig mislukt want heeft de mis& egrave;re niet zien aankomen en niet kunnen voorkomen. Dit zijn kostbare organisaties met hoogopgeleide mensen, die zich vermoedelijk met de verkeerde dingen hebben beziggehouden. Profitorganisaties overleven dat niet en worden gesaneerd. Waarom voor dit soort instellingen niet? Tot een kwart afslanken en opnieuw beginnen.
Het dient verboden te worden dat beleggers investeren in producten waarvan zij de ins en outs niet kennen. Ook moet van het topmanagement verwacht worden dat zij in staat is op heldere wijze uiteen te zetten hoe zo& rsquo;n product in elkaar zit en welke risico& rsquo;s het kent. (Overigens kan de financi& euml;le bijsluiter nu ook wel opgeheven worden).
Wegens onbetrouwbaar gedrag dienen de rating agencies genationaliseerd en vervolgens gereorganiseerd te worden.
Natuurlijk moet de hoogte van salarissen getopt worden, moeten bonussen een maximum hoogte krijgen, dient een deel van het verantwoordelijk topmanagement vervangen te worden(hetgeen de facto zo& rsquo;n beetje gebeurt) en moet het probleem bij de wortel worden aangepakt, nl daar waar mensen/managers toch wel weten dat ze dingen doen die eigenlijk niet kunnen.

-- Gerard van Winkel, Hamont-Achel (B)

Wie tot op heden buiten schot zijn gebleven, zijn de analisten. Deze journalisten, die in hun eentje virtueel tientallen ondernemingen leiden, hadden en hebben nog steeds hun oordeel klaar over de prestaties van de onderneming, respectievelijk haar CEO. Door hun werden de overnamekandidaten al gesouffleerd: met name genoemd en tegen welke prijs. Door hun werden winstwaarschuwingen beschouwd als het toppunt van onbekwaamheid. In gedachte hoorde ik het de commissarissen tegen hun CEO zeggen: & lsquo;w& iacute;j begrijpen wel, Jan, dat het de komende jaren onmogelijk is om winststijgingen te realiseren, maar de pers, he, die analisten... Zij hebben geschreven dat het echt waardeloos is.& rsquo; En dan waren er 2 mogelijkheden: de CEO werd vervangen, waarna er enorm werd afgeschreven op allerlei investeringen waardoor de nieuwe CEO op een flink lager niveau weer kon beginnen aan de jaarlijkse winstverhogingen. Of de CEO bleef in functie en begon aan een uiterst riskant en creatief offensief, om alsnog de winsten weer op te krikken. Over risico& rsquo;s nemen en creatieve constructies weten we intussen iets meer& hellip;
Natuurlijk, het is niet de schuld van de analisten. Het is de schuld van het idee in onze westerse samenleving, dat het normaal was, dat je op een gemakkelijke manier steeds rijker kon worden door te beleggen in aandelen(constructies). De bedrijven van die aandelen moesten dat idee verwezenlijken door elk jaar weer meer winst te maken.& nbsp; En dat bestaat niet.

-- Harry Bakker, Nuth en Joop Oldenbroek, Aachen, actief voor Trots op Nederland

Op zich is de vraagstelling te beperkt en schuldtoewijzing voor de huidige financi& euml;le crisis hoogstens voor onderdelen toepasbaar. De fundamentele oorzaak is veel meer in de al eeuwendurende discours over de grens tussen het private en publieke domein te zoeken.
Hierbij heeft de metafysische illusie van economen, dat het niet zoals Kant zei & rdquo;de mens zo een stuk krom hout is, dat je er niets rechts van timmeren kunt& rdquo;, het toch anders zou zijn, toe bijgedragen.
In dit klimaat kon zich de afgelopen decennia een teugelloos marktdenken met liberalisering als sleutelwoord ontwikkelen. Het private belang drong door tot het wezenlijke van het publieke domein. De politiek liet dit gebeuren en bevorderde deze ontwikkeling op velerlei wijze. Te beginnen in de Anglo-Amerikaanse landen kon het financi& euml;le kapitalisme een dominerende rol in het publieke domein spelen en zich los koppelen van de werkelijke economie zonder door strakke regels gehinderd te zijn. De globalisering inclusief de (positieve) verschuiving en toename van handelsstromen door voortschrijdende handelsliberalisering, hield niet bij de financi& euml;le sector halt. Geld was in overvloed tegen een lage prijs beschikbaar. Talloze financi& euml;le constructen, die de illusie wekten, dat er weinig of geen risico aan verbonden was, ontstonden. Financieel bellen blazen werd een kernbezigheid. De waarde van andermans geld en het ontzag hiervoor, werd hierbij uit het oog verloren. Regulatoren en toezichthouders, nationaal statelijk gebonden, konden de ontstane globale ontwikkeling niet meer volgen en begrepen veelal de constructen niet. De oermenselijke eigenschap van gier deed het overige.
De algemene schuldvraag is niet eenduidig te beantwoorden. De economie werd boven de politiek gesteld en stelde het publieke domein onder curatele. Dat is de wortel van al het kwade. Uiteindelijk is dus de politiek verantwoordelijk voor de tomeloze chaos die kon ontstaan.

-- Denis Brull, Franeker

Wie heeft de meeste boter op het hoofd? Zeer zeker heeft de financi& euml;le sector een overvloed aan dit product op het hoofd, maar ook de toezichthouders, RvC& rsquo;s en wijzelf als maatschappij. Het heeft veel te maken met verloedering, en wel taalverloedering. Vervlakking van begrippen, die er toe bijdragen dat de moraal afglijdt in een richting die meer met eigenrichting te maken heeft dan met de werkelijkheid. Niet alleen de Financi& euml;le sector heeft last van dit euvel, in heel Nederland kom je dit tegen. Enkele voorbeelden van taalverloedering in onze moderne wereld (ook het FD is hier slordig mee):
& bull; Ondernemer: Vroeger iemand die voor eigen rekening (& eacute;n risico) iets tot stand bracht. Nu; Bestuurders die zichzelf aan alle kanten met geld van anderen indekken en bij risico of falen in Duitstalige ontkenning vervallen;
& bull; Klant: Het belang van de klant bestaat niet. Belang van de bank wel, daarmee verkrijg je bonus;
& bull; Salaris: Opkomstpremie voor aanwezigheid. Niet bedoeld om je werk voor te doen (ooit primaire ruil; arbeid & ndash; geld);
& bull; Bonus: Geld dat van klanten wordt afgeroomd. Niet aan werkelijke waarde van prestatie gerelateerd, wel aan virtuele;
& bull; Zelfreflectie: wel van gehoord, maar niet hier;
& bull; Risico: Is iets dat je bij een ander moet onderbrengen. Ook toezichthouders gingen slechts naar hun werk, vraag ze niet hun primaire werk uit te voeren;
& bull; Geld: Ondanks de overvloed van dit middel, is de waarde hiervan volstrekt onbekend. Mensen die nooit zelf geld hebben verdiend weten niet waar het vandaan komt, of wat je er voor moet doen;
& bull; Spreadsheet: is werkelijkheid geworden. & ldquo;Mama, kijk eens wat ik kan, ik kan iets dat niet bestaat!& rdquo;.
Het wordt helaas voorlopig niet beter. Ben benieuwd wat de persoonlijke bonus van
de top van Essent wordt& hellip;& hellip;

-- R.C. Molenaar RA, Alkmaar

Binnen de wereldeconomie vormt het bankwezen een belangrijke schakel. Een financi& euml;le crisis in een land kan door economische verbondenheid gevolgen hebben voor andere delen in de wereld. Indien een bank failliet gaat bestaat het risico dat door de onderling uitstaande posities met andere banken een domino-effect ontstaat waardoor een ineenstorting van het financi& euml;le bestel kan ontstaan. Men noemt dit het systeemrisico.
Het financi& euml;le systeem is van groot belang en de continu& iuml;teit daarvan dient te worden gewaarborgd door een gezond overheidsbeleid en toezichthoudende maatregelen, adequate risicobeheersing en beschikbare noodfondsen ten tijde van een dreigend ontstaan van een financi& euml;le crisis.
In de loop der jaren hebben vele bankdebacles zich voorgedaan en zijn diverse landen in ernstige financi& euml;le problemen geraakt. De toezichthouders en beleidsmakers bij banken moeten voldoende helikopter view houden om veelal niet direct zichtbare lange termijn-ontwikkelingen te herkennen, die systematisch leiden tot een verzwakking van het financi& euml;le bestel.
Door de complexiteit is het systeemrisico zeer moeilijk beheersbaar. In veel landen is het toezicht op banken primair gericht op de wijze waarop individuele banken omgaan met de beheersing van bancaire risico& rsquo;s om zo de stabiliteit van het gehele financi& euml;le systeem te waarborgen. De toezichthoudende maatregelen hebben een sterk micro-economisch uitgangspunt.
Om het systeemrisico te reduceren is een nauwe samenwerking tussen internationale organisaties en nationale toezichthouders noodzakelijk. Dat de internationale samenwerking niet goed functioneert, blijkt uit de recente affaires.
Uit het praktijkonderzoek jaarrekeningen is gebleken dat:
- een zichtbaar verband tussen BIS ratio en jaarrekening ontbreekt;
- concentraties van kredietrisico& rsquo;s zeer uiteenlopend toegelicht;
- het bepalen van de oninbaarheid van vorderingen is een moeilijk proces;
- derivaten worden vaak in verband gebracht met het systeemrisico;
- niet altijd de risico& rsquo;s kunnen worden bepaald met name ten aanzien van off-balance risico& rsquo;s.

-- B.A.M. van Hedel, Blaricum

Een beproefd hulpmiddel bij het zoeken naar het antwoord op zo& rsquo;n lastige vraag, is de negatieve selectie. Door vast te stellen wie geen schuld draagt, komen de echte boosdoeners vanzelf naar voren.
Kennelijk zijn niet schuldig:
& bull; De commissarissen van de Nederlandse banken. Immers, tot nu toe heeft niet & eacute;& eacute;n commissaris verantwoordelijkheid genomen of hoeven te nemen, door af te treden. Hun toezicht is dus voldoende geweest. Het is geen probleem dat zij de, nu als exorbitant aangemerkte, salariseisen van bestuurders hebben ingewilligd.
& bull; De bestuurders van de Nederlandse banken. Immers, er zijn slechts twee bestuurders afgetreden. De een is, naar verluidt, overspannen. De ander, die niet begreep waarin zijn bank investeerde, is nu toezichthouder bij staatsbank ABN-AMRO.
& bull; De bestuurders van DNB. Immers, geen van hen is afgetreden. Dat de 1.600 werknemers van DNB niet in staat waren, te doorgronden waarin de Nederlandse banken investeerden, valt hen kennelijk niet aan te rekenen.
& bull; De bestuurders van de FED en de ECB. Immers, geen van hen is afgetreden. Hun is dus niet te verwijten dat, doordat zij de rente jarenlang zo laag hebben gehouden, dat levensverzekeraars en pensioenfondsen structureel onvoldoende rendement konden maken op & ldquo;risicoloze& rdquo; beleggingen en dus geforceerd werden te beleggen in risicoproducten.
& bull; De Amerikaanse overheid, die onderaanvoering van, in eerste instantie, Clinton, zo zwaar aandrongen op verstrekking van hypotheekleningen aan minvermogenden, dat spaarbanken, verplicht werden tientallen procenten van hun depositogelden in dit soort leningen te beleggen.
Deze beperkte negatieve selectie leidt ertoe, dat Minister Bos wel gelijk moet hebben: aandeelhouders zijn de schuldigen. Een bijkomend voordeel van deze conclusie is dat deze politiek en in de pers goed ligt. Makkelijk en goed te onthouden, terwijl de aandeelhouders ongeorganiseerd als ze zijn, zich toch niet kunnen verweren. Politicus Bos heeft groot gelijk.

-- Robert van Dortmond, Huizen

De oorzaak van de financi& euml;le crisis is zonder twijfel en aantoonbaar het manipuleren van de financi& euml;le markten door de overheid, vooral (maar niet alleen) in de VS. De oplossing voor de lange termijn is dan ook minder regulering en niet meer. De crisis is begonnen in de huizenmarkt in de VS. De overheid wilde om politieke redenen dat Amerikaanse burgers die dat niet konden betalen toch een hypotheek konden krijgen. Om dit te bereiken heeft de FED (ja, Greenspan) jarenlang de rente kunstmatig laag gehouden op 1%. Toen commerci& euml;le banken terecht niet bereid waren hypotheken te verstrekken aan mensen die niet kredietwaardig waren heeft de regering van de VS Freddy Mac en Fanny May in het leven geroepen om tegen elke economische logica in met overheidsgeld hypotheken aan de man te brengen. Freddy Mac en Fanny May zijn vervolgens de uitvinders geweest van de praktijk van het verkopen van & ldquo;verpakte& rdquo; slechte hypotheken.
Door deze politieke maatregelen is een schuld in de VS huizenmarkt ontstaan van naar schatting 700 miljard dollar. Doordat de overheid heeft bepaald dat financi& euml;le instellingen voor iedere dollar die wordt uitgeleend ca 30 dollar schuld mogen cre& euml;ren is een wereldwijd liquiditeitsprobleem gecre& euml;erd van 30 keer 700 miljard dollar, of wel 21 triljoen dollar, ten gevolge van regulering en manipulatie door de overheid in de VS. Het is zeer interessant om een toespraak van John Allison, Chairman en ex CEO van BB& amp;T Corporation, een grote financi& euml;le instelling in de VS, te bekijken ( http://www.aynrand.org/site/PageServer?pagename=reg_ls_financial_crisis).
De financi& euml;le sector is de meest gereguleerde sector in de economie en sinds het loslaten van de goudstandaard manipuleert de overheid tevens de geldhoeveelheid. Geld drukken is niet anders dan het in waarde doen verminderen van het geld dat in omloop is: diefstal, maar minder zichtbaar dan belasting heffen. Doordat de overheid tegoeden van spaarders garandeert en het duidelijk heeft gemaakt, en nu ook in de praktijk brengt, zowel in de VS als in Europa, dat banken & ldquo;too big to fail& rdquo; zijn en dus door de overheid in moeilijke tijden overeind gehouden worden, zijn banken verleid tot het nemen van krankzinnige risico& rsquo;s door het verkopen van produkten die ze zelfs nauwelijks begrepen. In een echt vrije markt zou dit nooit gebeuren. De & ldquo;greedy bankers& rdquo; zijn een gevolg van ingrijpen van de overheid in de financi& euml;le markten en niet de oorzaak van de financi& euml;le crisis. Dat zijn regeringen.
Er wordt nu overal geroepen dat het kapitalisme en de vrije markt gefaald hebben. Het tegendeel is waar: De door de overheid gereguleerde markten hebben gefaald. De oplossing op lange termijn is dan ook minder invloed van de overheid en niet meer. Een echt vrije markt is de enige manier om een nog grotere crisis in de toekomst te voor komen. Ge& iuml;nteresseerden mail ik graag een interessant artikel, & ldquo;Capitalism on the Moral High Ground& rdquo;, over dit onderwerp toe.
Overheden wereldwijd, met Wouter Bos trots in het peloton, storten zich op oplossingen die neerkomen op meer regulering en overheidsbemoeienis. D.w.z. meer van het vergif dat deze crisis heeft veroorzaakt. Een mengelmoes van communistisch Rusland en Zimbabwe, dat geld drukt in een onge& euml;venaard tempo. De uitkomst laat zich raden!

-- Wiggele Warnar, Rotterdam.

De meeste boter op het hoofd hebben al diegenen, die graag werken en risoco's lopen met "andermans" geld. Bankiers en socialisten lijken wat dat betreft erg op elkaar. En het lijkt of het nooit meer stopt. De bankier heeft het meest fantastische voorstel voor die "niet te realiseren" 12% winst en die socialist drijft de staatsschuld op, waarop we ook in de toekomst gegarandeerd weer vastlopen. Toen Groenink Bos belde; "ABN-AMRO en Barclays moeten fuseren, had hij daar achter moeten gaan staan. Dat vond ook de ondernemer/belegger en "Mainstreet" kennelijk ook. Een bedrijf "uit elkaar rijten" is nog nooit een succes geweest. Achteraf kan Bos wel een "grote broek" aantrekken, maar toen had hij "Leiding" moeten geven.
Kijkend naar andere landen, zoals bijv. Spanje, denk ik al jaren en velen met mij; Je kunt niet ieder jaar 700.000/800.000 woningen bouwen Dit moet fout gaan. En als het dan fout gaat en er staan 1,5/2 miljoen huizen leeg en in de (uit)verkoop is iedereen toch kennelijk nog verbaasd.
In Engeland/Ierland stijgen de huizenprijzen met 100derden% in een paar jaar. Nu praat men over grote verliezen!!& nbsp; Wat!, grote verliezen?, krankzinnige stijgingen.
En wie heeft er ooit vastgesteld dat we elke twee/drie jaar een nieuwe auto moeten kopen en (80/90%) gefinancierd.
Dus zijn er heel veel schuldigen met PAKKEN BOTER op hun hoofd.& nbsp; Uiteraard Bankiers, maar ook POLITICI, die het allemaal lieten gebeuren.

-- F. de Goede, Utrecht

De hoofdschuldigen zijn de bank-Ceo's& nbsp; , zij zijn eindverantwoordelijk. Zij hebben willens en wetens de bancaire boekhoudregels opgerekt en hebben& nbsp; hun goedkeuring gegeven aan het financi& euml;le goochelen van de Cfo. Dat kwam neer op het manipuleren van de nominale waarde t.o.v. van de intrinsieke onderliggende waarde.
Dat is inflatie van de bancaire codes, welke wel zeer profijtelijk (b)leken.
Zij stonden aan het hoofd, van bedrijven in een sector, welke essentieel is voor het functioneren van een economie.
Net zo essentieel als bijvoorbeeld waterleidingbedrijven of energiecentrales.
Wat zouden we bijvoorbeeld vinden als de direkteur van Borssele, de capaciteit van zijn centrale opvoert, de veiligheidsmarges oprekt, het onderhoud& nbsp; soepeler uitvoert en zo de output zou verhogen ?
Aanvankelijk waarschijnlijk prima , maar als dit uitdraait op een totale meltdown, gaan we toch niet zitten kibbelen over de hoogte van een bonus?
De direkteur van de kerncentrale en de Ceo van de bank zijn verwijtbaar nalatig geweest en dienen strafrechtelijk te worden vervolgd.
Ze zouden vervangen moeten worden, door de ouderwetse bankdirekteur en dito boekhouder. Met beide een gezonde afkeer van welke inflatie dan ook.

-- Mr. H.J. Baeten, Udenhout, oud-voorzitter Raad van Bestuur van Lanschot NV

Al in de 90-er jaren van de vorige eeuw, werd aandeelhouderswaarde het belangrijkste anker voor "beleggers" (institutioneel en -beginnende- particulieren), ervaringen bij Enron, World on Line en andere bedrijven ten spijt en ondanks of juist door de aanbevelingen van Cadbury, Peters en Tabaksblat (gestimuleerd of gewaarschuwd), waardoor regering en parlement maar even van het maken van een wettelijk kader (voorshands en tot vandaag) afzagen.
Als je (dan) maar binnen de (te kort schietende) regels en de z.g. zelfregulering opereerde, dan voldeden bedrijven en banken aan "de norm",& nbsp; opgejaagd door aandeelhouders en beleggende klanten en wie deed er niet mee aan deze tombola, die mensen iedere morgen weer rijker wakker deed worden.
Toen de internetbubbel barstte, was er maar even sprake van een time out, de aandeelhouderswaarde zat (nog) tussen de oren en al gauw prevaleerden koersresultaten weer boven dividend, toch te zien als alternatief voor rente op sparen, welke beide beleggingscategorie& euml;n als duf, saai en het zijn van "dief van je eigen portemonnee" in de hoek werden gezet.
Winstdoelen werden scherp geformuleerd in termen van jaarlijkse groei en daaraan gekoppelde beloningssystemen voor de top werden hamerstukken in aandeelhoudersvergaderingen, ongeacht welke code dan ook.
Toezichthouders stonden erbij en keken ernaar. De sky was de limit en creativiteit in het maken van nieuwe producten en boekhoudregels, die excessen zouden moeten tegengaan, vonden elkaar probleemloos.
Geld maken werd een nationale en mondiale sport, ongeacht de bron, ook al was het virtueel of plastic geld.
E& eacute;n schuldige of veroorzaker voor de daaruit voortgevloeide crisis is niet aan te wijzen, het is het gevolg van een "way of life", waaraan we met velen hebben meegedaan, het kon niet op ! Het "nieuwe" geld vond zijn weg (hoe kan het ook anders) naar beleggen en (een beetje) sparen via banken, die hun transformatierol in deze virtuele wereld, als leefden we nog in de vorige eeuw,& nbsp; vervulden, niet gehinderd door (al te) veel kennis van nieuwe hybride producten en zich niet of onvoldoende realiserend, dat een nieuwe bubbel in de maak was of was gemaakt, die (ook) een keer leeg zou gaan lopen.
(Excessieve) bonussen zijn eerder het gevolg dan de oorzaak van de ellende, banken zijn eerder de "carriers" dan de exclusieve bedenkers van deze virtuele wereld, aandeelhouders waren / werden "(aan)jagers" in plaats van rustige en weloverwogen beleggers, die corrigerend hadden kunnen optreden, toezichthouders hielden het voor gezien en bogen met de markten mee, de politiek was even met andere dingen bezig.
De jacht naar meer en geen "economie van het genoeg" liggen ten grondslag aan deze (krediet)crisis, we waren er allemaal bij en we hebben er allemaal aan meegedaan, we moeten nu allemaal op de blaren zitten en hopen, dat het niet te lang gaat duren, zeker voor degenen, die niet meegedaan hebben c.q. niet mee konden doen en die nu mede het gelag (dreigen te) moeten (gaan mee) betalen.
"Meer regels" zal niet helpen, we zullen de menselijke maat moeten zien terug te vinden.

-- Matthee Verdaasdonk, BA, Zoelmond

De kredietcrisis vindt haar uiteindelijke oorsprong in menselijk gedrag. In dit geval gaat het om hebzucht en kuddegedrag. Waarom?
Op de eerste plaats is het van belang een onderscheid te maken tussen de vrije en de sociale markteconomie. Beide zijn markteconomie& euml;n, maar bij de laatste variant is steeds sprake van een begrensde positie van alle spelers. Niet & eacute;& eacute;n partij kan zodoende de anderen zodanig overheersen dat sprake is van een dictaat. Hoe anders is het met het neoliberalisme dat vanaf de jaren tachtig door Reagan en Thatcher in de praktijk werd gebracht. Het credo was dat de markt alles regelt. Het fundamentele geloof daarin ontnam het zicht op de werkelijkheid. Dat is, zoals zo vaak bij ideologie& euml;n, de valkuil geweest. Immers bij bankiers leidde dit tot onverantwoorde vormen van kredietverlening. De markt zou toch vanzelf weer corrigeren? Normen werden terzijde geschoven; niet meedoen betekende dat je tot de groep losers behoorde die de door hebzucht gedreven bonussen moest ontberen.
Aan deze zijde van de Noordzee werd met afgunst gekeken naar de superieure groeicijfers van de Amerikaanse economie. Zonder enige g& ecirc;ne werd het succes verklaard door de beginselen van het neoliberalisme. Arme Europeanen, zij konden door de regelgeving niet tippen aan het succes van Amerika, het superland van melk en honing, dat als zodanig al decennia lang door een uitgekiende Hollywood- marketing in onze ogen was gepositioneerd.
Niemand leek in te zien dat deze groei gemanipuleerd was door onverantwoorde en ronduit immorele vormen van kredietverlening. Maar onze eigen banken stapten, ook hier aangedreven door de hebzucht, op grote schaal in de herfinancieringen van de op lucht gebaseerde Amerikaanse kredietverlening. Je moest wel meedoen, want anders werd je bestempeld als een van de losers. Kuddegedrag met geld van een ander, dus. Daarvoor betaalt de gemeenschap nu het gelag!

-- E.J. de Bruin, Gorinchem

Ik probeer, o.a. via het FD de ontwikkeling met betrekking tot de crisis te volgen.. Een paar dingen vallen mij, en ik denk vele anderen, hierbij op:
- we weten het eigenlijk niet. Vele briljante mensen geven hun mening en die meningen zijn alle zeer verschillend. Zowel met betrekking tot de oorzaken,als de gevolgen die nu geleidelijk aan duidelijk worden, als ook de duur en diepe van de crisis
- we wijzen terecht naar vele instanties, de bestuurders, de "haaien" in de financi& euml;le wereld, de controlerende instanties, de banken en zo zijn er nog al wat.
Naar mijn gevoel is een van de belangrijke oorzaken dat we in een enorme euforie de grenzen die ons zowel als persoon en maatschappelijk gegeven zijn, volledig hebben overschreden. Ons inzicht is onvolkomen, terwijl we denken dat we alles in de hand hebben of lijken te hebben. En niet alleen nu, maar dit gebeurt elke keer weer bij elke crisis. Bescheidenheid en gevoel voormaatschappelijk welzijn van een ieder blijken toch belangrijk te zijn. Ook de Staat en zijn instanties zijn in gebreke gebleven en blijven in gebreke. De fusie, c.q. overname van ABN Amro, de verkoop van Essent en Nuon zijn voorbeelden waar we tegen grenzen van bestuurbaarheid oplopen en in wezen geen mogelijkheden hebben om te besturen naar onze maatschappelijke belangen. Want welk belang was, c.q. is hiermee nu eigenlijk gediend?

-- Jan J.Ph.M. de Dood, Nieuwe Niedorp

De oproep van Minister Bos aan de bankiers om sorry te zeggen impliceert dat er sprake is van schuld. Ik ben de laatste die zal beweren dat bankiers geen enkele blaam treft. Het is echter te makkelijk om de schuld van de huidige crisis in de schoenen van alle bankiers te schuiven. Ook in de bankensector werken integere en capabele mensen, die niets te verwijten zijn. Slechts zij die bewust anderen en/of de samenleving hebben willen benadelen zouden in dit verband sorry moeten zeggen.
Het is in ieder geval de vraag of Minister Bos niet voorbij gaat aan de essentie van de oorzaak van deze crisis. Ik noem het hier bewust oorzaak en niet schuld. Schuld impliceert namelijk enige opzet of laakbaarheid, terwijl oorzaak een meer neutrale lading heeft, iets wat in mijn optiek hier van toepassing is.
Als we op zoek gaan naar de oorzaak en veroorzakers van deze crisis, komen we zeker bankiers tegen. Maar niet alleen bankiers, ook consumenten die overmatig leefden, beleggers die geen genoegen namen met & acute;normale& acute; rendementen, ondernemingen die zochten naar winstmaximalisatie, politici die geen oog hadden voor de ontwikkelingen in de maatschappij, toezichthouders die niet op tijd ingrepen etcetera.
Simpel gesteld komt het er op neer dat we allemaal onderdeel zijn van de oorzaak. Actief of passief hebben we met ons gedrag aan de wieg gestaan van de huidige crisis. Een crisis die zich ontwikkelde van financi& euml;le crisis tot economische crisis, en binnenkort onvermijdelijk zal overgaan in een maatschappelijke crisis. Hierdoor zullen we ook allemaal onderdeel worden van het probleem. Niemand in de samenleving zal zich er van kunnen en mogen onttrekken.

-- Frans Haven, Gytsjerk

Ik denk dat de centrale banken de schuldigen zijn van deze crisis. Dat financi& euml;le instellingen, andere bedrijven en "gewone mensen" het schipin zijn gegaan, is natuurlijk ook deels aan hen zelf te wijten, maar de aanvang van de crisis ligt bij de centrale banken. En waarom dan wel? Sinds de jaren negentig voeren de centrale banken, onder aanvoering van de reeds met pensioen gegane heer Greenspan een agressief monetair beleid dat gericht was op economische groei. Er werd z& oacute; veel geld op de markt gebracht dat er meer geld was dan er goederen en diensten (nodig) waren om voor te kopen. Het te veel aan geld is toen gebruikt om activa mee aan te schaffen: huizen, effecten en ook andere bedrijven. Dit dreef de prijs van al die activa natuurlijk sterk en voortdurend op. Zelfs zij die het huis niet verkochten, hadden door de gestegen prijzen & ldquo;overwaarde& rdquo;. Dit is tegen de veel te lage rente, 0geleend en uitgegeven. De economie groeide zo natuurlijk wel lekker snel. Allemaal goed nieuws gedurende de jaren 90 tot nu. Met een hik van de te haastig etende rond 2001, maar daarna ging het gewoon verder. Maar de spreekwoordelijke luchtballon zal niet alleen worden opgeblazen, het feest is een keertje uit. Of hij knapt, of de lucht loopt er langzaam weer uit. En precies dat gebeurt nu: de prijs van activa daalt. Het is te vrezen dat na de daling van 75% op& nbsp; de aandelenbeurs hetzelfde zal plaats hebben op de woningmarkt. Het& nbsp; ironische is dat de centrale banken geen andere oplossing hebben voor& nbsp; het door hen zelf gecre& euml;erde probleem dan hetzelfde medicijn: veel& nbsp; geld in de markt brengen tegen een veel te lage rente. Alsof je een& nbsp; lekke ballon probeert op te blazen.

-- Wouter ter Heide, Zwolle

Om grip te krijgen op de diverse crisissen (economisch/milieu/armoede/grondstoffen/klimaat/& hellip;.) die ons & lsquo;als mensheid& rsquo; treffen, is het zaak oog te krijgen voor de tijd waarin wij leven. In zijn algemeenheid gesproken is deze te bestempelen als & lsquo;mondialisering& rsquo;. Persoonlijk ervaar ik dat als een autonoom proces dat gericht is op wereldomvattende eenwording, zowel rationeel als moreel. Wat de rationele kant van dat mondiale eenwordingsproces betreft wijs ik graag naar onze onge& euml;venaarde & lsquo;know how& rsquo; op elk terrein, waar we dagelijks wereldwijd de vruchten van plukken, hoe wrang deze soms ook zijn. Voor de morele kant wijs ik graag op de mensenrechten, waar onze tijd nagenoeg geheel van doortrokken is. Anno 2009 bestaat er daardoor bijna geen mens meer die er geen weet van heeft. Bovendien blijkt het geloof daarin onuitroeibaar te zijn, hoe sceptisch vaak over het mensenrechten- of vredesideaal wordt gedacht en gesproken. Zonder idealen kan de mens kennelijk niet leven.
Kort samengevat; de geest die uit dat wereldomvattende autonome wordingsproces opborrelt (hoe mystiek of ongrijpbaar het ook klinkt) verwijst niet naar verdeeldheid maar naar zowel rationele als morele eenheid, als de twee zijden van een en dezelfde medaille. Tot een maatschappelijke vertaling daarvan zal het echter niet komen, zolang niet wordt ingezien dat de vraag & lsquo;Schepping (irrationaliteit) of Evolutie (rationaliteit)?& rsquo; als achterhaald moet worden bestempeld. In feite verdoen wij onze kostbare(!) tijd met dit vraagstuk. In het belang van het algemeen wordt het dan ook tijd het woordje & lsquo;of& rsquo; in de vraag te vervangen door het woordje & lsquo;en& rsquo;. Alleen zo kan de eenheid gestalte krijgen en de daaraan verbonden samenwerking van de grond komen, zonder dat iemand gezichtsverlies lijdt. Daardoor zijn wij (als mensheid) in staat de diverse crisissen de baas te worden en het alom onderschreven mensenrechten- of vredesideaal handen en voeten te geven. Hoewel ik mij realiseer dat ik grote woorden gebruik, hoop ik dat het duidelijk is waarom ik ze gebruik, hoe ongeloofwaardig (dus irrelevant) zij ook aandoen op het eerste gezicht.

-- Elmer Hogervorst, Hogervorst Advies, Haarlem

Natuurlijk hebben beleggers massaal gespeculeerd. Natuurlijk hebben bankiers idiote producten gemaakt en veel te makkelijk geld uitgeleend. En natuurlijk hebben toezichthouders zitten slapen. Maar al deze partijen konden slechts de fout ingaan doordat de nationale overheden in een veel eerder stadium z& eacute;lf gekozen hebben voor het loslaten van de goudstandaard. Sinds het Bretton Woods-akkoord van augustus 1971 is de voorraad dollars ge& euml;xplodeerd. Teneinde de Vietnamoorlog te kunnen betalen werd het bijdrukken van dollars verkozen boven belastingverhoging of bezuinigingen. De ECB diende volgens het Verdrag van Maastricht voor prijsstabiliteit zorg te dragen; de centrale bank deed dat door de geldvoorraad met minimaal 4,5% per jaar te laten groeien. Dat is boven verwachting gelukt, want sinds de invoering is de hoeveelheid euro& rsquo;s meer dan verdubbeld. Laat politici vooral geen kritiek hebben op andere partijen, maar eerst eens de hand in eigen boezem steken. Een complete nationalisatie van de financi& euml;le sector is aanstaande. Het takenpakket van de sector zal in de toekomst veranderen in die zin dat zij nog slechts mag bemiddelen tussen spaarders enerzijds en geldleners anderzijds. Massaontslagen zijn voor de sector dan ook onafwendbaar.

-- Saskia Elderson, Epe

In hun wens om een schuldige aan de crisis aan te wijzen, laten mensen geen groep onbenoemd. De banken omdat ze niet in staat zouden zijn geweest een goed midden te vinden tussen het cre& euml;ren van aandeelhouderswaarde en het zijn van een instituut dat een publieke functie heeft, de individuele bankiers omdat ze meer gedreven zouden worden door het behalen van een bonus dan door de wens hun klant goed bij te staan, de toezichthouders omdat ze onvoldoende streng zouden zijn geweest, de aandeelhouders die, zonder oog te hebben voor enig langere termijn perspectief, slechts op het maken van winst zouden hebben aangedrongen en de politiek, die er bij stond en er naar keek en niet ingreep.
Slechts & eacute;& eacute;n groep blijft buiten beschouwing bij al deze verwijten, en dat is de groep afnemers van de producten die door de banken worden aangeboden: wij zelf. Dat iets voorhanden is, wil immers nog niet zeggen dat je het ook moet aanschaffen. Dat zou hetzelfde zijn als de bakker of de supermarkt de schuld geven van het feit dat je last hebt van overgewicht. Wat is er gebeurd met onze eigen verantwoordelijkheid? Zijn wij, die te pas en te onpas mondig zijn en op onze rechten staan, ineens niet meer in staat na te denken als het gaat om een financieel product? Vergeten wij dan, verblind door hoge rentes en voorgespiegelde winsten dat als iets te mooi lijkt om waar te zijn, het dat meestal ook is? Iedereen geven wij de schuld, behalve degenen wiens hebzucht de primaire oorzaak is van deze crisis. Dat zijn wij zelf.
De oplossing is dus niet meer toezicht, maar meer zelfinzicht.

-- Marianne Wiers, Baarn

Wie is schuldig aan de kredietcrisis?
Deze vraag in het FD kan eenvoudig beantwoord worden:
Een ieder die geen eigen grenzen stelt aan zijn eigen handelen en zijn geweten niet raadpleegt bij het beoordelen van zijn daden is schuldig.
Als 55+er heb ik mijn hele leven gespaard en dan pas uitgegeven. Ik heb alleen een huis gekocht wat onderhouden kan worden door een van beide partners als dat nodig is.
Zo komt niemand in de problemen.
Dit beginsel kan bij bedrijven ook worden toegepast. Je breidt uit op het moment dat je verdiend hebt. Investeringen moeten van je dagelijkse opbrengsten terugverdiend worden..
In de jaren zeventig hebben wij subsidie ontvangen toen we starters waren op de huizenmarkt. Dat was een terechte ondersteuning omdat kosten voor het gezin en kosten voor het huis tijdelijk heel hoog lagen (ik heb een tweedehands bank, kinderbed en box nog 7 jaren gehad).
Daarna is het fout gegaan in Nederland. De gezinnen betaalden in verhouding meer belasting en premie dan de anderhalf tweeverdieners zonder kinderen met hun ziekenfondspremies.
Veel gezinnen vielen uiteen en de moeders kwamen jarenlang in een riante bijstandsregeling.
De bedrijven kregen WIR-premies (investeringsondersteuningen van wel 12.000 euro per jaar en jarenlange aftrek van verliezen) die wij bij onze buren aan de overkant al snel zagen veranderen in verkapte subsidie voor het eigen gezin. Ook de meewerkpremie voor de vrouw was fors, zeker als je nog mensen te eten gaf.
Al deze premies bleken uiteindelijk niet nodig voor een gezonde bedrijfshuishouding. De goede bedrijven overleefden vanzelf omdat ze de tering naar de nering zetten. In deze tijd bleek ook dat Nederland een mafialand was met veel colportage, een afgeschermde bouwsector en onterechte subsidies voor ik weet niet wat.
In de jaren negentig begon de ratrace naar het mooiste en duurste huis. Wij zaten ondertussen met drie studerende kinderen die ons zo'n slordige 12.000 euro per jaar netto kosten. De overheid vond nog steeds dat wij het maar moesten uitzoeken in tegenstelling tot de hedendaagse gezinnen met hun gratis zorgverzekering, gratis schoolboeken, gratis onderwijs en belastingaftrek per kind en subsidie per opvangplaats etc., etc.
Overal om ons heen zagen wij de mensen zich tot de nok in de schulden steken voor het perfect afgewerkte huis en de tuin natuurlijk. Alles moest op en top zijn inclusief de twee auto's nog voor hun dertigste. Dat wij het onderhoud op het huis dat we jarenlang zelf hadden uitgevoerd niet konden aftrekken en als we wat spaarden voor een verbouwing meteen werden afgestraft met fiscale heffingen, heeft ons het gevoel gegeven dat mensen die wat hebben tweederangsburgers zijn.
In 1999 konden onze buren met het eigen bedrijf& nbsp; een huis van een miljoen kopen en nadat de fiscale aftrekbaarheid in dat jaar nog net voor de verbouwing gold, konden ze daarna huurders uitknijpen voor een lieve som van 6x 600 euro per maand. Kassa! De fiscus vindt dit geen uitbuiting en inkomsten zijn slechts belast met 1,2 % van de waarde van het huis! Winst:& nbsp; 31200 per jaar. De vrouw heeft er een aardig netto inkomen aan overgehouden.
In 2000 werden wij tweeverdieners. Toen maakten we mee dat we in een paar jaar konden verbouwen, ons huis gedeeltelijk aflossen en een mooie auto kopen. We maakten mee hoe de tweeverdieners op onze kosten hadden geleefd en het goed hadden gehad.
Wat leren we uit deze geschiedenis?
Bezit is slechts materie. Je kunt het niet meenemen in je geestelijk leven. Leer met minder genoegen nemen en besluit zelf wat je behoefte is ongeacht wat anderen besteden.
Een voorbeeld is de tuin: Heb ik voor& nbsp; 50.000 een leukere tuin als voor 100 euro per jaar? Leer te genieten van de opbouw van je eigen tuin en je werk daarin.
1. Woningen moeten lineair afgelost worden dwz elke maand je schuld verminderen;
2. Kinderen moeten betaald worden, onderwijs en zorg moet je niet gratis maken voor gezinnen.
3. Subsidie heeft alleen zin bij starters, maar ook die moeten afbetalen;
4. Sparen van een deel van je huis moet heel gewoon worden; zo leer je al vroeg wat opzij te leggen;
5. Bedrijven hoeven niet eindeloos in de watten gelegd te worden; spreiding van verliezen over max. drie jaar is voldoende;
6. De overheid moet geen fiscale maatregelen nemen die verkwisting en schuldenlast bevorderen;
7. De overheid moet mensen die sparen niet in een verdomhoekje plaatsen;
8. Pensioensparen is goed maar de overheid is betuttelend en moet geen belasting heffen op spaargelden (het beginsel dat iedereen maar 1 keer belasting betaalt);
9. Mijn pensioenleeftijd en -rechten zijn in 1 jaar afgebouwd; fiscaal aftrekbaar houden van de hypotheekrente kan in 5 jaar afgebouwd worden tot een max. van twee ton;
10. Flattax voor iedereen, 20%;
11. Aan- en verkoop van waardepapieren belasten met 20% belasting;
12. Boekhoudregels van gek Amerika veranderen in onze eigen Europese regels.
Wie heeft schuld? Alle mensen en bedrijven die niet de tering naar de nering zetten hebben schuld. Het virtueel leven heeft de schuld. De maakbaarheid die iedereen verwacht is stuitend.
Het leven is niet maakbaar maar kent alleen inspanning. Wees tevreden met elk doel dat je bereikt hebt, dan hoef je niet elke keer iets nieuws na te streven.

-- Martijn Noldus, Roermond

De grootste boosdoeners zijn verschillende partijen, het verdienen van veel geld op korte termijn en het niet in acht nemen van de gevolgen die eruit konden voortvloeien op de langere termijn. Kredietbureaus als Standard & amp; Poor& rsquo;s en Moody& rsquo;s begonnen al in maart 2001 met zeer risicovolle beleggingproducten te voorzien van de vertrouwenswekkende tripple A-status. Om contracten van veel geld binnen te slepen hebben ze dan ook veel dubieuze leningen voorzien van een topbeoordeling. De banken en hun toezichthouders hebben natuurlijk ook niet goed gehandeld, een overvloed van buitenlandse investeerders heeft banken aangezet veel hypotheken te verstrekken, ook aan mensen die het niet konden opbrengen, zonder inkomen, baan of bezittingen. George Bush is ook een belangrijke schakel in dit proces geweest, hij heeft er op aan gedrongen om mensen een hypotheek te verstrekken ongeacht ze het wel of niet konden opbrengen, mogelijk om zelf hoge ogen te gooien bij zijn aanhang.
Die dubieuze leningen voorzien van een onrechtmatige topbeoordeling werden gebundeld en herverpakt als obligaties en doorverkocht aan beleggers, daardoor is het risico verspreidt over de hele financi& euml;le sector. Er ontstond wantrouwen op de financi& euml;le markten, op de aandelenbeurzen, kredietverlening tussen banken onderling, omdat niemand wist welke bank die hypotheken had afgegeven en dus een hoog percentage slechte leningen had verstrekt.
Het is moeilijk om te voorspellen hoe lang deze malaise nog voortborduurt, sommige experts schatten dat het eind 2010 voor een groot deel hersteld zal zijn, ik ben van mening dat de financi& euml;le sector nooit meer hetzelfde zal zijn. De kredietcrisis is voor een groot deel ook een vertrouwenscrisis en vertrouwen dat is geschaad zal bovendien veel langere tijd nodig hebben om te herstellen.

-- Huub van Unen, Almere

Mijns inziens dragen de bankiers en de financi& euml;le toezichthouders het meeste schuld aan de huidige crisis.
De bankiers, die grote risico's genomen hebben en in hoge& nbsp; mate over een langdurige periode aan zelfverrijking gedaan hebben.
De toezichthouders, zowel de commissarissen als de centrale banken hebben zich ook in onvoldoende mate van hun taken gekweten.
Natuurlijk zijn ook de aandeelhouders niet geheel brandschoon, maar dat zijn over het algemeen die aandeelhouders, die aan kortetermijngewin
gedacht hebben, zoals bijvoorbeeld in de deal over ABN AMRO, het consortium versus Barclays.
De echte belegger denkt niet aan het kortetermijngewin, maar wenst slechts een solide financi& euml;le basis te cre& euml;ren voor zijn/haar toekomst.
Al geruime tijd is er van profijtelijk gewin voor de aandeelhouder echter niet of nauwelijks sprake.
Momenteel is het slechts mogelijk met derivaten de posities enigszins af te dekken, maar daar staan natuurlijk ook nog transactiekosten tegenover.
Bovendien zit je met een PUT zelfs in deze roerige tijden niet altijd even goed.
Last but not least heeft in een land als Nederland de Minister van Financi& euml;n ook boter op zijn hoofd.
Minister Bos cre& euml;ert ook de nodige onrust door te spreken over mogelijke nationalisatie van financi& euml;le instellingen en dan ongetwijfeld doelend op Aegon en
ING Groep. Of dit juridisch haalbaar is, is wellicht nog maar de vraag, maar het ondermijnt wel het vertrouwen van de aandeelhouder in grote mate,
als deze & uuml;berhaupt de handdoek nog niet in de ring gegooid heeft.
Uiteraard heeft dit alles wel consequenties voor de financi& euml;le sector van morgen. De toezichthouders zullen er in de toekomst veel dichter op moeten zitten,
anders heeft men niets geleerd van het verleden. Ook hier heb ik nog wel enige twijfels, want ondanks het feit dat het aandeel ING Groep momenteel een optie of pennystock geworden is, deelt de CEO van ING, de heer Jan Hommen,& nbsp; toch nog even voor 300 miljoen Euro aan bonussen uit, onder het mom van afspraak is afspraak. Anders zouden niet alleen de ING aandeelhouders blijven morren, maar zou de bedrijfstop ook het personeel tegen zich in het harnas jagen.
Wie heeft het nu eigenlijk over kortetermijngewin?
Heel veel sterkte mijnheer Hommen, want mijnheer Bos zou wel eens hinderlijk in uw nek kunnen gaan hijgen, of was de opmerking van onze Minister van Financi& euml;n over eventuele nationalisatie van financi& euml;le instellingen slechts een heel klein proefballonnetje?

-- Mw. Mr. I.K. Koutstaal RBA, Ede

In Uw uitnodiging aan de lezer om zijn mening te geven over de crisis, toegespitst op de vraag wie er allemaal boter op het hoofd heeft, somt U factoren op die naar mijn mening secundair zijn. Als primaire factor zie ik de tsunami aan liquiditeiten die een aantal jaren over de wereld klotste. Op zoek naar een een kwartje of achtje meer was de verleiding van exotische producten
die juist dat boden, niet te weerstaan.
Mijns inziens is er sprake (geweest) van een onzalige samenloop van factoren: de USA-regering die de groei op alle (on)mogelijk manieren aan de gang wenste te houden, de FED die daarvoor ongelimiteerde hoeveelheden geld creeerde, de US-consument die zich uitleefde met winkelen, China dat elke hoeveelheid goederen in USA kon afzetten, de bankiers die hun creativiteit kwijt konden in het bedenken van vehikels die de bankbalans ontlastten, verandering van de boekhoudregels voor waardering van financi& euml;le vaste activa, enzovoorts en zo verder.
Overliquide banken elders wilden de Notes maar al te graag kopen vanwege de iets hogere coupon. De zwakheid in de investeringsbeslissing was, dat de onderliggende statistische modellen veronderstellen dat de primaire debiteur rente en aflossing betaalt uit verdiend geld. In de practijk betaalde hij uit vers krediet. Een andere zwakheid is, dat de statistische modellen die het risico van wanbetaling berekenen, per definitie zijn gebouwd op data over een periode van x jaren terug. Bij het optuigen van LBO's gaat men er gemakshalve aan voorbij, dat tegenover afschrijvingen vast overeengekomen aflossingen staan op bedrijfskredieten. Als iemand dan notes koopt waarachter dit soort financieringen steken, is verlies welhaast verzekerd.Als er met de beschuldigende vinger moet worden gewezen - alle spelers hebben schuld, maar sommigen meer dan anderen. En als er dan toch een naam genoemd moet worden is het die van Alan Greenspan die de geldschepping& nbsp; uit de hand heeft laten lopen.

-- Peter Beszelsen, Cranendonck

Iedereen draagt & ldquo;schuld& rdquo; aan de crisis! Maar die schuld is genetisch bepaald.
Het codewoord is & ldquo;snelheid& rdquo;. Snel succes, snel rijk. Dat is ons in de genen geschoten en Darwin snapte dat al. We passen ons aan. Aan de steeds grotere versnelling waarmee we ons verw ijde- ren van de plek van waar de oerknal ons op weg stuurde. Dat schijnt geen fabel, maar pure wetenschap te zijn.
Met een rotgang op weg naar de laatste Big Bang, ons eigen zwarte Gat. Daarom is haast geboden. Want die versnelling is niet te stoppen. De mens voelt dat instinctief aan en muteert. Ook dat gaat sneller dan vroeger. Door ons toenemend inzicht in het relatieve begrip tijd groeit het gevoel van urgentie. Dat uit zich verschillend. De & eacute;& eacute;n consumeert zich ongans om niets van de pret te hoeven missen en de ander studeert zich een punthoofd om een uitweg te vinden. Weer een ander installeert zich op een berg en denkt na.
De consumenten hadden de overhand en veroorzaakten de bubble. De behoudenden hebben nu de macht gegrepen en stopten met consumeren. Dan loopt de bubble leeg en we hebben een crisis. Een bedrijfsongeval door te grote haast. Want ons verblijf op deze planeet is eindig. Men vertelt ons dat de zon ons over 5 miljard jaar opslokt; so what! Er zijn miljarden zonnen daarbuiten in die schijnbare leegte. Gezapigheid is dan& nbsp; niet de juiste katalysator om die te gaan vinden.
De vaart er in houden dus. Als gekken consumeren op alle gebied. Creatief zijn. Niet terugfluiten die jongens en meisjes die voor de muziek uit willen; ze lopen ons anders toch maar voor de voeten. Middelen verschaffen aan de wetenschap. Denken, denken, en nog eens denken. Wetenschappers in de boter bakken en pamperen met alles wat ze nodig hebben, want we moeten hier weg. Werken aan de verplaatsing van materie met snelheden die een veelvoud zijn van die van het licht om die paar miljard lichtjaren te kunnen overbruggen die ons scheiden van een nieuwe leefomgeving en hoop.
Met het boemeltje van Purmerend halen we het eindpunt niet voor het licht hier definitief uitgaat. Uitvinden die tijdmachine die de conservatieven een paar honderd miljoen jaar terug in de tijd brengt en de progressieven juist vooruit. Democratie nietwaar. Ontwikkelen die achterstandgebieden waar nog duizenden genie& euml;n rondlopen. Opnieuw beginnen en dezelfde fouten niet opnieuw maken.
De bijverschijnselen nemen we voor lief. Bandeloosheid bestrijden met een vleugje Islam; sommige regels zijn zo gek nog niet. Kredietcrises en graaiverschijnselen op tijd laten signaleren door (niet corrupte) goudeerlijk geprogrammeerde en onverbiddelijke computersystemen. Alle energiebronnen tot mondiaal eigendom en het milieu heilig verklaren. En laat de mens verder zijn gang maar gaan. We zitten allemaal in dezelfde boot op weg naar de laatste Big Bang, of naar de Great Escape. Niet met het vingertje naar elkaar wijzen.
Alle hands aan dek. Snel, sneller!

-- F. Busman, Berlicum (NB)

Naar mijn mening zijn de bankiers schuldig aan de crisis. Onder bankiers versta ik dan met name de leden van de raden van bestuur en de raden van commissarissen van de grote banken die de financi& euml;le crises hebben veroorzaakt. Natuurlijk hebben deze leden er alle belang bij om de schuldvraag zo diffuus mogelijk te maken door te trachten de schuld ten onrechte bij anderen neer te leggen, zoals daar onder meer zijn:& nbsp; toezichthouders, beleggers, aandeelhouders en na& iuml;eve consumenten. Door schuld te bekennen zouden deze leden zich immers blootstellen aan (straf-) vorderingen. Het zal een langdurige rechtsgang vereisen om de bewust opgetrokken mist weer te doen verdwijnen.
Het lijkt mij daarom meer adequaat om niet de schuldvraag centraal te stellen, maar de vraag wie verantwoordelijk is voor de crisis. Daarover kan toch geen enkel misverstand bestaan, de raad van bestuur en de raad van commissarissen vormen het bestuur van een bank en zijn daardoor per definitie verantwoordelijk voor de resultaten. De rampzalige uitkomsten van het gevoerde bancaire beleid veroorzaakt door onkunde, foute beleidsbeslissingen en perverse beloningen valt hen dan ook volledig aan te rekenen. Het is verbazingwekkend dat dit tot dusverre niet heeft geleid tot ontslagen en& nbsp; andere sancties.
Omtrent de toekomst van de financi& euml;le sector bestaat onzekerheid. Terugkeer naar de oude situatie dient te worden uitgesloten. Internationale afstemming is gewenst. In elk geval zal een sterk verscherpt toezicht moeten worden ingesteld en dienen de extreem hoge salarissen en volstrekt absurde bonussen te worden afgeschaft. ( Omtrent de maximering van beloningen heeft de FNV recentelijk een bruikbaar en rechtvaardig voorstel geformuleerd ).

-- Carl Messemaeckers, Managing Director en Ronald van Dijk, Director, werkzaam bij Risk en Business Consultant Protiviti

Wouter Bos vergeet de hand in eigen boezem te steken als het gaat om de schuldvraag van de kredietcrisis. Want ook beleidsmakers hebben steken laten vallen die lessen voor de toekomst inhouden.
Op een congres eerder deze week haalde politicus Wouter Bos fel uit naar aandeelhouders en commissarissen. De betrokkenen die hij aanvalt, valt minder te verwijten dan hij doet voorkomen.
Neem de commissarissen. Zij besteden jaarlijks tien of twintig dagen aan hun rol voor bedrijven met soms tienduizenden werknemers. Van hen wordt verwacht dat ze in die beperkte tijd toezicht houden op het bestuur; dat het bestuur zich houdt aan wet- en regelgeving, dat ze een adequaat en effectief risicobeheersings- en controlesysteem hebben, dat de gekozen strategie de juiste is, doelstellingen worden gerealiseerd en dat het verslaggevingproces ordentelijk verloopt. Dat is onmogelijk binnen de bestaande werkwijze, die de zegen heeft van de wetgever en dus ook van Bos. Een aspect dat moeilijker in regels is te vatten en dat betrekking heeft op de moraliteit is het verschil tussen lange en korte termijn. Bestuurders en commissarissen van genoteerde ondernemingen moeten beter kijken naar het gemiddelde familiebedrijf. Dat heeft geen wilde overnames gedaan met bergen geleend geld, waardoor bestuurders overmatige bonussen & lsquo;scoorden& rsquo;. Hier leeft het begrip rentmeesterschap daadwerkelijk. De wetgever kan natuurlijk managers niet verbieden om ondernemend te zijn. Maar politiek en maatschappelijke groeperingen kunnen wel samenwerken in het cre& euml;ren van een tijdgeest waarin andere waarden gaan gelden.
De oorsprong van deze en eerdere crises lag in het feit dat de mens van nature meer wil. Dit is op zich een gezonde instelling. Echter, als het eigenbelang niet wordt beheerst, functioneert het systeem van regels en handhaving niet. Het heeft ontbroken aan duidelijke regels, duidelijke informatie en duidelijke handhaving. Aspecten, waarin bedrijven en bestuurders een morele plicht hebben en politici en beleidsmakers hun eigen verantwoordelijkheid. De oplossing is niet het afkraken van de aandeelhouders en commissarissen die essentieel zijn voor het functioneren van het economische leven.
Wat is w& eacute;l nodig? Maak goede corporate governance afdwingbaar en stel duidelijke eisen aan het risk management, laat de extern verschafte informatie onafhankelijk valideren. Maak beslissers in het bedrijfsleven bij falen individueel aansprakelijk via het strafrecht. E& eacute;n van de redenen dat Amerikaanse bedrijven zich aan de Sarbanes-Oxley wetgeving houden, is dat er gevangenisstraffen staan op het niet compliant zijn. Dat werkt. Even noodzakelijk is dat beleidsmakers als Wouter Bos vanuit heldere principes een raamwerk neerzetten van duidelijke regels & eacute;n effectieve handhaving. De huidige korte termijn initiatieven maken geldelijk gewin onmogelijk. Deze aanpak moet worden veranderd, in plaats van incidenten af te wachten is het verstandig om tijdig aanpassingen te maken aan de veranderende omgeving. Dus meneer Bos: verbeter de wereld, begin bij jezelf& hellip;

-- Ir P.H.van der Lee, Badhoevedorp

De Glass-Steagall act van 1933 verbood het samengaan van particuliere banken en zakenbanken, omdat men vond dat het beheren van spaargelden gescheiden moest blijven van risicovolle bankactiviteiten. Met de Gramm-Leach-Bliley act onder Clinton werd deze wet in 1999 weer opgeheven, waardoor de banken weer de vrijheid kregen om alles te doen wat geld kon opleveren.
Dit paste in het dereguleringsbeleid, waarbij rol van de overheid steeds verder teruggedrongen werd en men ervan uitging dat de vrije markt alles wel zal regelen.
Terwijl Amerika en de wereld in een hoogconjunctuur zaten werden door de republikeinse regering van Bush nog eens allerlei stimulerende maatregelen genomen zoals belastingverlaging en het handhaven van een lage rente. Tenslotte leidde de gedachtegang dat iedere Amerikaan in zijn eigen huis moet kunnen wonen tot een extreme verruiming van de hypotheekverstrekking. De subprime hypotheken startten met een lage rente, die later zou stijgen en ze werden ook verstrekt aan mensen die nauwelijks inkomen of eigen vermogen hadden. De hypotheekbanken konden niet genoeg krijgen van het feestje en om nieuw geld (voor hypotheken) te krijgen verpakten ze hun (slechte) hypotheken en verkochten ze door.
We kunnen het gekozen beleid vergelijken met: een voetbalwedstrijd tusen twee teams en de enige spelregel is dat iedereen die een goal maakt een bonus van & euro; 100.000 krijgt. Alle andere spelregels zijn vervallen en er is geen scheidsrechter aanwezig. Een leuk schouwspel, laat de ambulances maar komen.
Het is weliswaar terecht, maar het heeft geen zin om bankiers en aandeelhouders met moraal en ethiek om de oren te slaan, de schuldigen zijn degenen die de spelregels extreem verruimd hebben en nagelaten hebben om controles op risicovolle praktijken, zoals speculeren met teveel geleend geld en securitiseren, uit te voeren.
In overeenstemming met de ideen van Keynes is er behoefte aan een supranationale bank die de regels stelt en toeziet op de naleving.

-- Ada Wiersma, Zoetermeer.

E& eacute;n & lsquo;moral hazard& rsquo; als oorzaak van de crisis is nog niet benoemd. Als de overheid gemakkelijk haar geld blijft vangen, omdat vermogen gelijk staat aan vermogenswinst, maar verliezen nooit aftrekbaar zijn, dan en blazen politici en toezichthouders op den duur het financi& euml;le stelsel op.
Bos, Wellink en hun ondergeschikten waren z& oacute; gulzig in het naar binnen werken van een zo groot mogelijk stuk uit internationale financi& euml;le koek, dat zij de bankiers hebben gevrijwaard en gefaciliteerd. & lsquo;Countervailing powers& rsquo; waren & lsquo;partners in crime& rsquo;. DNB wilde status, Bos extra begrotingsmiljarden tegen de zetelroos van zijn partij. ABSs, MBSs en, CDOs: & ldquo;Uw bank begrijpt de eigen balans en boekhouding niet?& nbsp; --Wij ook niet. Maar innovatie overstijgt& nbsp; de wet.& rdquo;& nbsp; & ldquo;Off-balance vehicles?& nbsp; --Wij zien ze niet.& rdquo;
& nbsp;Het is onbegrijpelijk. DNB-chef Wellink had als spil in het Basel-overleg alle overzicht en expertise voorhanden. Ook risico& rsquo;s verdriedubbelende pensioenfondsen kwamen onder zijn hoede. Minister (en ex-staatssecretaris) van Financi& euml;n Bos kon elke dag volgen, hoe fiscale repressie en lage rentestanden maakten dat beleggingen en waardestijging van woningen voor vele burgers de enige mogelijkheid werden om hun welstand te vergroten. En hoe de vermogenrendementsheffing deze situatie verder perverteerde. Zeker toen na 2003 iedereen bevangen raakte van & lsquo;zeker rendement& rsquo; en echte investeringen uit de markt werden gedrukt.
Wellink en zijn superieur Bos hebben gespeculeerd op het welslagen van de speculanten. Dat was niet hun ambt. Vertrouwend op een traditie van degelijk toezicht staan burgers en bedrijven nu verkeerd gepositioneerd in de crisis. Spaartegoeden, banen en pensioenen hangen boven de afgrond.
Hoe gaan financi& euml;le instellingen, overheid en toezichthouders de schade vergoeden?
Jaren van diep wantrouwen wachten hen.
En foute Wout en stoute Nout? Hun rest een carri& egrave;re als schertsfiguren in een bitter Belgisch stripverhaal: & ldquo;De verziekende verzakers& rdquo;.

-- David Vriesendorp, Scheveningen. & ldquo;Eb & amp; Vloed& rdquo;

Merkwaardig dat we nog altijd spreken van een kredietcrisis in plaats van het gebruiken van de term morele crisis.
Behalve een zuigeling en een enkele hoogbejaarde zijn we immers allen direct of indirect schuldig. Van voetballers die malle bijdragen eisen, CEO& rsquo;s die menen dat ze miljarden waard zouden zijn tot TV sterren die denken dat ze sterk overmatig moeten casseren. Een eerste signaal kwam toen World Online een zeperd bleek te zijn en aandeelhouders woest om hun geld riepen want je had immers recht op winst. Maar de markt zit anders in elkaar en kent zo zijn eigen dynamiek. Je kunt winnen of je kan verliezen. Nog niet zo lang geleden riepen we Rijkman Groenink tot ondernemer van het jaar uit. Ook onze waardering van mensen is dus kennelijk sterk volatiel. We benoemden mensen die van de economie toch niet echt veel weten als commissaris van ondernemingen en lieten een directeur van een woningbouw co& ouml;peratie een Oceaan stomer aankopen of een Maserati voor het dagelijks woonwerk verkeer. Zelfs de geachte Koninklijke familie zou belastingtechnisch creatief boekhouden. Fondsenwervende instellingen belegden eveneens risicovol en komen nu van een koude kermis thuis waardoor talloze mooie initiatieven in de samenleving niet meer gefinancierd kunnen worden. Wie geeft nog het goede voorbeeld vandaag de dag?
We kunnen uiteindelijk nooit aan een systeem de schuld geven maar enkel en alleen ons zelf verwijten dat we onethisch zijn gaan denken en handelen. Terug naar een goede opvoeding waarin heldere en duidelijke regels op moreel gebied worden gegeven en onderwijzers en commissarissen die ethisch gedrag corrigeren.

-- Jan Wietsma, Zwolle

Het aanwijzen van slechts een partij als hoofdschuldige voor de kredietcrisis getuigd van weinig realiteitszin. Weliswaar is het begrijpelijk dat we op zoek naar een hoofdschuldige: Het maakt het leven overzichtelijk, maar het is te simpel en het getuigd ook van weinig realiteitszin. Uiteindelijk hebben we allemaal boter op ons hoofd als het gaat om de kredietcrisis. Als consument wilden we zoveel mogelijk geld kunnen lenen tegen een zo laag mogelijke prijs. En als een bank een krediet niet wilde verstrekken om zo overcreditering te voorkomen, dan gingen we -al dan niet met behulp van een goedbetaalde tussenpersoon- op zoek naar een financier die er minder stringente voorwaarden op nahield. En als de groei van een financi& euml;le instelling geen dubbele cijfers toonde dan was dit voor menig analist, belegger en financieel & lsquo;expert& rsquo; reden om zeer kritische vragen te stellen over het gevoerde beleid. En een kritische toezichthouder kon steevast rekenen op commentaren waaruit bleek dat & lsquo;men de markten niet begreep& rsquo;. Natuurlijk pleit dit directies van banken niet vrij, zij hadden hun rug recht moeten houden, maar we moeten niet vergeten dan wij, als consument hun opdrachtgever waren. Wij wilden meer welvaart en het liefst zo snel mogelijk.
Gevolg is dat we nu op de & lsquo;financi& euml;le& rsquo;blaren moeten zitten. We moeten leren leven met een tijdelijke achteruitgang van onze welvaart. Voor gepensioneerden en degenen die dicht tegen hun pensioendatum aanzitten de druiven extra zuur zullen zijn. Voor de financi& euml;le sector geldt dat de primaire focus niet het verdienen van geld is. De primaire focus dient het ondersteunen van ondernemers te zijn om duurzame en maatschappelijk verantwoorde bedrijfsdoelen te realiseren. Ten aanzien van de consumentenmarkt ligt er nog een belangrijke rol als het gaat om de rekenvaardigheid. Te vaak nog denken consumenten dat & eacute;& eacute;n plus & eacute;& eacute;n drie is.

& nbsp;