Roger Cohen

In grote delen van Afrika ontbreekt een elektriciteits- net. Decentrale energie biedt een oplossing.

Bankkantoren mogen er dan schaars zijn, mobiele telefoons zijn volop aanwezig in Afrika. Geen wonder dat het continent voorop loopt met de ontwikkeling van mobiel bankieren. In Kenia gebruiken 7 miljoen consumenten hun mobieltje voor het betalen van rekeningen, het sparen en het opnemen van geld. Een voorbeeld van 'leapfrogging': omdat bestaande infrastructuur als vaste telefonie ontbreekt, kan nieuwe technologie juist sneller aanslaan.

Ook op het gebied van energieopwekking lijken in Afrika mogelijkheden te liggen voor een innovatiesprong. In grote delen ontbreekt een elektriciteitsnetwerk. In sommige landen heeft slechts één op de twintig huishoudens stroom. Innovatie op het gebied van decentrale energie kan een oplossing bieden. Net als bij mobiel bankieren wordt hiermee geëxperimenteerd in de westerse wereld, maar kan Afrika een voorsprong nemen omdat het niet wordt gehinderd door concurrentie van een bestaand systeem.

Bij decentrale energie wekken huishoudens zelf stroom op met zonnepanelen, biogasinstallaties of windturbines, zonder dat daarvoor een elektriciteitsnetwerk hoeft te worden aangelegd. Het zijn energiebronnen die nog grote tekortkomingen kennen, maar in veel regio's in Afrika zijn het de beste energiebronnen die voorhanden zijn. Vorig jaar bedroegen de investeringen in duurzame energie in Afrika euro 2,5 mrd. Dat bedrag zal volgens verwachtingen van onderzoeksbureau Frost & Sullivan in 2020 zijn gegroeid tot euro 40 mrd. In het oosten van Afrika, in Ethiopië en Tanzania, bieden windparken een belangrijke kans voor de opwekking van duurzame energie. De rest van het continent is aangewezen op een andere natuurlijk bron die voorhanden is: zon.

Zoals in Mali. Slechts een op de tien inwoners in het West-Afrikaanse land heeft er toegang tot elektriciteit. Zelfs een eenvoudige klus als het opladen van een mobiele telefoon was een aantal jaar geleden een hele opgave. Dorpelingen in het zuiden van het land moesten er speciaal voor naar de provinciehoofdstad Koutiala, bekend als de ´hoofdstad van het witte goud' vanwege de katoenbouw in de regio. Alleen in Koutiala was er toegang tot het elektriciteitsnetwerk. Dus vertrok iemand een paar keer per week met een tas vol telefoons naar de stad, een dag reizen met de bus.

Sinds een paar jaar biedt lokaal opgewekte zonne-energie een oplossing. Huisvrouwen verdienen een inkomen met gehuurde zonnepanelen. Tegen een kleine vergoeding laden ze de mobiele telefoons op van hun dorpsgenoten.

Want hoewel lokale politici dorpelingen bij elke verkiezingen beloven een elektriciteitsnetwerk te zullen aanleggen, komt er van die belofte weinig terecht. De overheid kan alleen al de energievraag in de snelgroeiende steden nauwelijks bijbenen.

Sinds 2001 levert het elektriciteitsbedrijf Yeelen Kura met succes zonne-energie in de regio's Sikasso en Ségou. Het bedrijf heeft inmiddels een kleine drieduizend klanten: huishoudens en kleine bedrijven die losse zonnepanelen huren of zijn aangesloten op kleinschalige zonne-energiecentrales. De klanten betalen ongeveer euro 6 tot euro 14 per maand voor stroom.

Yeelen Kura is het bewijs dat decentrale energie een oplossing kan zijn voor grote delen van het Afrikaanse platteland die het ook de komende jaren zonder een vast elektriciteitsnetwerk moeten doen, zegt Caroline Nijland, directeur business development van de Nederlandse stichting FRES. De organisatie heeft als doel gezinnen op het platteland in ontwikkelingslanden toegang te bieden tot duurzame en betaalbare elektriciteit. Fres is 100% aandeelhouder van Yeelen Kura en belanghebbende in vergelijkbare lokale energiebedrijven in onder andere Zuid-Afrika en Burkina Faso.

Het is werk dat volgens Nijland nog niet volledig aan de markt zelf kan worden overgelaten. Zonne-energie vergt specifieke technische en financiële kennis die lokaal niet genoeg aanwezig is. Bovendien zijn er investeringen nodig die de gemiddelde Afrikaanse dorpeling niet kan betalen.

Deze hoge prijs is volgens Laurens de Vries, universitair docent Energie en Industrie aan de Technische Universiteit Delft, meteen de belangrijkste achilleshiel van zonne-energie. Stroom die wordt opgewekt met dieselgeneratoren is in veel gevallen namelijk goedkoper.

'De hoge aanschafkosten van zonnepanelen en accu's zijn een forse barrière voor de opmars van zonne-energie', zegt De Vries. Daarnaast is het vermogen dat met zonne-energie wordt opgewekt beperkt: het is toereikend voor kleinschalige verlichting, het opladen van mobiele telefoons, een radio of kleine televisie. Voor een elektrisch fornuis of een koelkast is het niet genoeg.

Voor meer vermogen kunnen Afrikaanse dorpelingen gebruik maken van biogas. Dan heb je wel minimaal twee koeien nodig die samen minstens 25 kilo mest produceren, genoeg ruimte op je erf en een investeringsbedrag van euro 400. De Nederlandse ontwikkelingsorganisaties Hivos en SNV promoten in zeven Afrikaanse landen het gebruik van kleine biogasinstallaties. De installaties produceren 1,5 kubieke meter biogas per dag, genoeg voor een gezin om op te koken en stroom te leveren voor één of twee gaslampen, die meer licht geven dan gloeilampen.

Om de aanschaf van de biogasinstallaties mogelijk te maken streeft Hivos naar samenwerking met microkredietorganisaties, die een kredietlijn kunnen openen zodat mensen hun biogasinstallatie gespreid in twee of drie jaar kunnen betalen. De hoop is dat de biogasinstallaties zo sterk ingeburgerd raken dat hulp van buiten niet meer nodig is, zegt Harrie Oppenoorth, specialist duurzame energie bij ontwikkelingsorganisatie Hivos. Zoals in Nepal, waar biogasinstallaties vijftien jaar geleden werden geïntroduceerd door SNV. Een kwart miljoen Nepalese huishoudens koken inmiddels op biogasinstallaties, voor het merendeel gebouwd door lokale bedrijven.

Roger Cohen

Roger Cohen is redacteur van Het Financieele Dagblad

Deze ondernemer in Mali toont trots zijn eerste accu die oplaadt met zonne energie. Foto: Raymond Rutting/HH