Economische crisis vergroot onzekerheid op de werkvloer en daarmee kans op pesten

Sanne Groot Koerkamp

Amsterdam

Een e-mail over een vergadering die aan iedereen is doorgestuurd, behalve aan u. Bestanden die plotseling van uw computer zijn verdwenen. Totaal worden genegeerd als u iets zegt in een vergadering. Niet worden meegevraagd voor de lunch.

Het zijn allemaal vormen van pesten, waarvan één op de tien Nederlandse werknemers (650.000 mensen) naar eigen zeggen mee te maken krijgt. Honderdduizend werknemers (1,4% van de beroepsbevolking) geven aan dat ze structureel worden gepest door collega's. Vaak zijn leidinggevenden er ook bij betrokken, zo blijkt uit de jaarlijkse Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van onderzoeksorganisatie TNO en het Centraal Bureau voor de Statistiek en uit Europees onderzoek.

Nederland blijkt ook nog eens één van de koplopers in Europa als het gaat om pesten op de werkvloer. Niet iets om trots op te zijn; het zorgt jaarlijks naar schatting voor ruim vier miljoen extra verzuimdagen. Structureel getreiterde werknemers blijven namelijk drie keer zo veel weg dan de rest. Een bedrijf waar veel wordt gepest heeft een lagere productiviteit, hogere ziektekosten en een toenemende WIA-instroom.

De totale kosten voor de samenleving van pestgedrag worden geraamd op rond de euro 1,5 mrd per jaar. Maar dat bedrag zou de komende tijd nog fors kunnen oplopen door de moeilijke werkomstandigheden die ontstaan als gevolg van de economische crisis, waarschuwen een zevental deskundigen op het gebied van pesten op het werk.

Door de crisis moet er in de meeste bedrijven worden gesaneerd en bezuinigd. Daarbij wordt er ook in het personeelsbestand gesneden, wat uitmondt in een hogere werkdruk. 'Dit kan leiden tot meer frustratie en korte lontjes op de werkvloer', weet Rijkelt Middelbeek van communicatietrainingbureau Sonar TC. Samen met ervaringsdeskundige Jan Wessels van mobbingopdewerkvloer.nl verzorgt Middelbeek trainingen voor het bedrijfsleven, overheidsinstanties en zorginstellingen. Ze leren werknemers onder andere over omgangsvormen, conflictbeheersing en samenwerking. Middelbeek: 'In de huidige periode is iedereen onzeker of hij zijn baan kan behouden of niet. Door spanningen en onzekerheid wordt er nog weleens getornd aan de 'gangbare' omgangsvormen. Collega's maken elkaar zwart bij de baas om er zelf goed bij af te steken. Het is hij eruit of ik eruit. Nou, dan weten de meesten het wel.'

Ook het zogenaamde 'Grote Graaien', waar verschillende bankdirecteuren nu op worden aangesproken, is volgens Middelbeek een slecht voorbeeld voor alle lagen daaronder. 'Egoïstisch en onaangenaam gedrag op de werkvloer wordt gekopieerd als leiders dat voorbeeld geven.'

Ook Adrienne Hubert van Hubert Consult denkt dat pesten zal toenemen door de kredietcrisis. 'Pesten wordt nu bepaald door het belang om de eigen baan te behouden', oordeelt zij. Hubert Consult is een onderzoeks-, trainings- en adviesbureau met betrekking tot ongewenste omgangsvormen op het werk, zoals pesten.

'Pesten kan ook als managementstrategie worden gebruikt door leidinggevenden', weet Hubert. 'Het is een manier om van iemand af te komen waar het toch al niet goed mee klikte en, mits het slachtoffer het bedrijf niet aanklaagt wegens pesten, is het goedkoper dan een ontslagregeling treffen.'

Deze 'strategie' kan van pas komen in de huidige ontslaggolf, oppert zij. Daarnaast is normvervaging volgens Hubert een belangrijke oorzaak van pesten. 'Een bedrijf moet duidelijke normen en waarden hebben en werknemers moeten weten waar hun grenzen liggen. Overigens verplicht de Arbowet een veilige werksfeer te creëren en ongewenste omgangsvormen tegen te gaan.'

De internetprovider waar Frank (32, gefingeerde naam) werkt nam de Arbowet ter harte toen ze hem een promotie aanbood. 'Ik was al een paar jaar IT'er en kreeg een baan aangeboden als supervisor', vertelt hij. '"Onder één voorwaarde", zei mijn baas, "dat je op een anti-assertiviteitscursus gaat".' Franks manier van leidinggeven was namelijk te hard en onaangenaam. Het team dat hij moest aansturen durfde niets te vragen aan hem, bang als ze waren een openbare sneer te krijgen.

'De mensen die ik moest aansturen vonden dat ik dat op een onprettige manier deed' , weet Frank nog. 'Dat ik dingen zei zonder rekening te houden met hun gevoelens. Dat klopt. Moeten ze maar niet van die domme vragen stellen. Agressief-assertief, noemden ze dat op de cursus.'

Frank, die inmiddels manager is, deed de training en heeft er naar eigen zeggen veel aan gehad. 'Ik probeer nu wat meer rekening te houden met hoe ik dingen verwoord tegen mijn werknemers.'

Franks werknemers voelden zich, voordat hij de cursus deed, niet altijd serieus genomen, zo nu en dan gekleineerd en waren bang 'domme' vragen te stellen om vervolgens uitgelachen te worden door collega's. 'Fout en een katalysator voor meer pestgedrag op de werkvloer,' meent Middelbeek. 'Als een leidinggevende denigrerend of pesterig doet tegen een werknemer is de kans groot dat ook andere werknemers mee gaan doen.'

Pesten is van alle tijden, maar nog altijd een gespreksonderwerp waar een taboe op rust. Middelbeek betreurt dat. 'Het wordt nauwelijks toegegeven dat iemand uit een team wordt gepest. Degene stelt zich aan, of "zo was het niet bedoeld" zijn veelgehoorde excuses van de pesters. Een "conspiracy of silence" noem ik het ook wel; we praten er niet over, terwijl dat wel zou moeten, omdat het op bijna iedere werkvloer voorkomt.'

Juist nu de economische crisis in alle hevigheid losbarst komt het erop aan om pestgedrag aan de kaak te stellen, want volgens organisatiepsycholoog Herman Steensma worden groepen en individuen in tijden van onzekerheid altijd meer extreem. 'We zien dan een verharding en verscherping van de gedragingen', vertelt de onderzoeker, die verbonden is aan de Universiteit van Leiden. 'Mensen hebben de behoefte onzekerheid zo veel mogelijk te reduceren. Werknemers willen een duidelijke leider, iemand die richting geeft. Dit kan goed, maar ook fout uitpakken voor eventuele slachtoffers.'

Mobbing

Groepspesten

'Mobbing' is afgeleid van het Engelse 'to mob', en staat voor het proces waarbij een werknemer systematisch wordt vernederd, geïntimideerd of vijandig bejegend door collega's of leidinggevenden. Mobbing kan leiden tot slechter functioneren en zelfs fysieke en psychische klachten. In Zweden blijkt uit onderzoek dat jaarlijks honderden mensen zelfmoord plegen vanwege mobbing.

Eén op de tien Nederlanders geeft aan op het werk te zijn gepest. Daarmee is Nederland een van de koplopers in Europa.