Hein Haenen

Gemeenten moeten bezuinigen. Gelukkig zitten veel gemeenten zo ruim in de ambtenaren dat er nog wat te snijden valt voor er op ambities moeten worden gekort.

Amsterdam

Nederlandse gemeenten komen vanaf volgend jaar klem te zitten tussen hogere uitgaven voor sociale voorzieningen en dalende inkomsten van het Rijk en uit eigen belastingen en heffingen. Bezuinigingen zijn onvermijdelijk, ook op het ambtenarenapparaat. 'Ik hoor het bij alle gemeenten waar ik kom; iedereen is ermee bezig', zegt Ton Jacobs van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

Amersfoort heeft al aangekondigd zo'n veertig arbeidsplaatsen te schrappen en de noodlijdende gemeente Losser schrapt er vijftien tot twintig. Amsterdam, Enschede en Tilburg hebben ingrepen in het ambtenarenapparaat aangekondigd, maar in de afwachting van de begroting nog niet gekwantificeerd. Haarlem, Rotterdam en Den Haag hebben al een afslankingsoperatie lopen en discussiëren over een aanscherping. Het budget voor uitzendkrachten, interimmers en consultants wordt in veel gemeenten al gekort.

'Het is de vraag of je op dit moment banen moet willen schrappen, maar op zich kan enige druk op de financiën geen kwaad', zegt Mark Huijben van adviesbureau Berenschot. Hij doet jaarlijks vergelijkend onderzoek naar het ambtelijk apparaat gemeenten. 'Als een organisatie krap zit, is zij kritisch op haar overhead, en die is bij gemeenten relatief groot.'

De gedwongen zuinigheid komt na een periode van voorspoed. De afgelopen vijftien jaar zijn de gemeentelijke inkomsten ras gestegen, zowel de algemene uitkering van het Rijk (Gemeentefonds) als de gemeentelijke heffingen. 2009 wordt een nieuw recordjaar, waarin de 441 Nederlandse gemeenten samen euro 24,6 mrd aan algemene middelen binnenhalen (exclusief specifieke middelen voor uitvoering van rijkstaken). Dat is weer 7,7% meer dan vorig jaar.

De gemeenten kregen nieuwe taken toegeschoven van het Rijk en van hun eigen gemeenteraden. Meer werk betekent meer bezetting. Aan de andere kant streven zij meer efficiency na, door automatisering, samenwerking en fusies. Het gemeentelijk ambtenarenbestand hield het midden tussen deze twee trekkrachten. Het totale bestand is de afgelopen vijf jaar wel 7% gekrompen tot omgerekend 156.510 voltijdbanen, maar die daling komt voor rekening van de verzelfstandiging van gemeentelijke bedrijven en diensten. Het op eigen benen plaatsen van de stadsvervoerbedrijven van Amsterdam en Rotterdam verklaart alleen al bijna twee derde van die krimp. Geschoond voor verzelfstandiging groeide het ambtenarenbestand in Amsterdam vorig jaar 7% en in Rotterdam met 4,5%.

De komende jaren is dat niet vol te houden. En het kan in veel gemeenten ook wel een tandje minder, zo suggereert vergelijking van hun bezetting. Het aantal ambtenaren in verhouding tot het aantal burgers verschilt enorm. In bijgaand overzicht van de 25 grootste gemeenten prijken Amersfoort, Dordrecht en Haarlemmermeer met minder dan zeven ambtenaren per duizend inwoners naast Amsterdam en Rotterdam, die elk rond de twintig ambtenaren hebben op elke duizend burgers.

Die vergelijking gaat mank omdat de twee grootste steden veel in eigen beheer doen, terwijl de drie kleinere gemeenten juist veel uitbesteden. Geschoond daarvoor ligt de ratio in Amsterdam overigens nog ruwweg twee keer zo hoog, en doet Rotterdam daar niet zo veel voor onder.

Een dergelijke correctie maakt Berenschot in zijn benchmarkstudie. Overblijvende verschillen verklaren de onderzoekers zo veel mogelijk op grond van schaalgrootte en omstandigheden; in de grote steden bijvoorbeeld de zware centrumfunctie en de intensere sociale problematiek.

Maar omstandigheden verklaren lang niet alles. Uiteindelijk blijkt zuinigheid ook een belangrijke rol te spelen. Gemeenten die krap zitten, blijken met minder ambtenaren toe te kunnen. Hetzelfde geldt voor gemeenten die scherp inzicht hebben in de formatie die zij per taak nodig hebben. Namen noemt de studie niet, want de gemeenten hebben op voorwaarde van anonimiteit aan de vergelijking deelgenomen.

Volgens onderzoeker Huijben belooft overhead de gemakkelijkste besparing. Een derde van alle gemeenteambtenaren, 52.000 fte, is actief als manager, op stafafdelingen of in de ondersteuning. Dat is veel meer dan in enige andere sector, de Haagse ministeries uitgezonderd. Ter illustratie: Amsterdam heeft 80 persvoorlichters, evenveel als deze krant redacteuren heeft. Rotterdam heeft nog 30 persvoorlichters meer. Bij het best presterende kwart van de gemeenten ligt overhead ten minste 10% onder het gemiddelde, wat volgens Huijben een aardige doelstelling is voor de overige driekwart.

Ook elders in de organisatie is wellicht efficiencywinst te halen. In Amsterdam dringt die zich op bij de halvering van het aantal stadsdelen. Het werk van de ruim 5600 deelgemeente-ambtenaren zal niet onmiddellijk halveren, maar met de helft minder bestuurders, deelraadleden en dossiers moet een reductie van tientallen procenten toch haalbaar zijn.

Waar de efficiencywinst tekortschiet, zullen gemeenten concessies moeten doen aan hun ambitieniveau. Dan gaat het om minder subsidies, zuiniger groenvoorziening, schralere dienstverlening, wat vraagt om politieke keuzes. Gelukkig is die pijnlijke discussie nog een efficiencyslag verwijderd.

Geen krimp

Grote verschillen