Klaas Broekhuizen en Leon Willems

VVD-leider Mark Rutte is aan zet, hij mag waarschijnlijk straks een kabinet gaan formeren. Zijn collega's kijken glimlachend toe hoe hij zijn race met hindernissen aflegt.

Den Haag

VVD-coryfee Hans Wiegel zei het al een week voor de verkiezingen: 'Rutte gaat de PVV natuurlijk nooit uitsluiten. Dan is hij bij een formatie gedwongen met de partijen ter linkerzijde te onderhandelen, en die kunnen dan van alles van de VVD eisen.'

Inderdaad, Rutte weigerde op de dringende uitnodigingen van D66-leider Pechtold in te gaan om de PVV uit te sluiten. Woensdagavond zei hij direct na de eerste exitpolls al dat de PVV zo veel gewonnen had, dat hij zeker met die partij zou gaan praten. De werkgevers steunen die lijn, maar vooral uit fatsoensoverwegingen. Zij wensen een gesprek tussen Rutte en de PvdA, en de opinie van de werkgevers weegt altijd zwaar bij de liberalen.

Rutte kan echter niet alleen maar voor het fatsoen met Wilders praten. De PVV-leider is niet van gisteren. Hij gooide donderdagochtend al direct zijn breekpunt over de verhoging van de AOW-leeftijd over de reling. Na de debacles in Almere en Den Haag, waar de PVV ondanks succesvolle verkiezingen buiten het college van wethouders bleef, zal hij de VVD en de wereld nu laten zien dat hij wel degelijk wil regeren. Mislukken die gesprekken vervolgens, dan kan Wilders aantonen dat hij van goede wil was en de schuld aan Rutte geven.

Het is vermoedelijk juist het plan van Rutte dat straks Wilders, of het CDA, de schuld krijgt van het afbreken van de zogenaamde regeringsplannen over rechts. Dan kan hij met opgeheven hoofd naar coalities met het CDA of met de PvdA kijken, zoals de werkgevers ook voorstaan. Het CDA is hem al enigszins tegemoetgekomen, door in de campagne steeds meer afstand van Wilders te nemen.

Hoe het ook loopt, de keuze voor een coalitie met Wilders biedt zowel kansen als bedreigingen voor de VVD. Door Wilders in een kabinet medeverantwoordelijk te maken voor ingrijpende bezuinigingen, kunnen de PVV-kiezers de schellen van de ogen vallen, waardoor ze weer terugkeren van de politieke flanken naar hun oude partijen.

De bedreiging is echter dat de eigen VVD-kiezers het Rutte zullen blijven nadragen dat hij überhaupt met de partij van Wilders in zee is gegaan, waardoor de VVD bij volgende verkiezingen leegloopt.

Een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV - een optie die Wilders voor de verkiezingen opperde - is na diens AOW-draai minder nodig dan ervoor. Er zijn veel punten uit de verkiezingsprogramma's van VVD, CDA en PVV die gelijkenis vertonen, waaronder handhaven van de hypotheekrenteaftrek, meer politie op straat en het buiten de deur houden van immigranten die niet in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien. Rutte zou bij die route moeten expliciteren waarom hij de PVV buiten de deur heeft gehouden.

Lukt het Rutte de PVV op een nette manier op een zijspoor te zetten, dan is de race evenmin gelopen. Wilders zal uit alle macht oppositie gaan voeren tegen iedere combinatie die Rutte vervolgens wel weet te smeden. Dat Wilders oppositie kan voeren, is bewezen. Omdat Rutte dan met het CDA of met de PvdA en enkele meer linkse partijen moet regeren, kan hij zich weliswaar profileren als het rechterwiel aan de wagen, maar hij zal toch met zijn linkse broeders en zusters compromissen moeten sluiten. Hiermee zet hij de deur wijd open voor nog meer en nog rechtsere kritiek van Wilders.

Met het CDA en de PVV heeft Rutte een minimale meerderheid van 76 zetels. Het CDA heeft er geen baat bij met de PVV geassocieerd te worden. De partij kan zich verschuilen achter de forse verkiezingsnederlaag om niet mee te hoeven doen aan die coalitie. Zo laten ze Rutte vrolijk bungelen en dwingen ze hem links af te slaan. Mocht dat tot paars plus leiden, dan krijgt het CDA de kans om te hergroeperen en oppositie te voeren, op weg naar herstel bij de volgende verkiezingen, terwijl bovendien het beleid van paars plus niet zo heel erg ver van de wensen van het CDA af zal liggen.

De derde deur waar Rutte kan aankloppen is die van de PvdA. Daar zijn ze niet blij met de tweede plaats in de verkiezingen. Elke toenadering tot het beleid van de VVD zal worden uitgelegd als een teken van zwakte. Had de PvdA in de leidende positie gezeten, dan had ze zich richting de kiezers veel minder hoeven verdedigen bij te sluiten compromissen.

De PvdA zal Rutte niet graag van zijn formatieproblemen afhelpen. Een centrumrechtse regering van VVD, CDA en PVV kan namelijk heel goed alle drie de partijen schaden bij volgende verkiezingen, die misschien ook wel binnen vier jaar gehouden worden.

De hindernisrace is kortom een combinatie van blufpoker en koorddansen en Rutte moet laten zien dat hij die kunsten verstaat.