Leon Willems

Den Haag

De onderhandelingen over een nieuw kabinet zijn op zichzelf al ingewikkeld door de versnipperde uitslag van de landelijke verkiezingen. Helemaal complex wordt het omdat er voor elke politieke hervorming twee meerderheden nodig zijn: een in de Tweede Kamer en een in de Eerste Kamer.

Een belangrijke wet die op stapel staat, is de rijksbegroting voor het jaar 2011. Die biedt het kabinet in september aan de Tweede Kamer aan. In november buigt de Eerste Kamer zich erover, zodat ministers per 1 januari geld mogen uitgeven.

Het is bijna zeker dat het nieuwe kabinet volgend jaar minder geld mag uitgeven. De meeste landelijke politieke partijen willen ingrijpende hervormingen om het gigantische begrotingstekort weg te werken dat is ontstaan door de economische krimp. Tegelijkertijd wil de politiek de schatkist wapenen tegen oplopende zorgkosten van de vergrijzende samenleving. Zo wil verkiezingswinnaar VVD minder geld uitgeven aan werkloosheidsuitkeringen. Andere partijen zien juist meer brood in de afbouw van de hypotheekrente-aftrek op koopwoningen.

In de senaat blijft de stemverhouding onveranderd na de verkiezingen van woensdag. Het CDA is de grootste fractie met 21 van in totaal 75 zetels. De VVD is nummer twee met 14 zetels. Beide hebben tezamen 35 zetels, drie minder dan nodig om een wetsvoorstel goed te keuren.

Pas op 2 maart 2011 zijn verkiezingen van de Provinciale Staten. Eerste Kamerleden worden niet rechtstreeks gekozen, maar door getrapte verkiezingen. De inwoners van de provincies kiezen de Statenleden, die op hun beurt de Eerste Kamerleden kiezen.

De verkiezingsuitslag van woensdag maakt drie coalities mogelijk die numeriek kunnen rekenen op steun van een meerderheid in de Tweede Kamer. Een centrumrechtse coalitie van VVD, CDA en PVV heeft de kleinst mogelijke meerderheid met 76 zetels. Maar de PVV heeft geen Eerste Kamerleden die wetsvoorstellen kunnen steunen, want de partij heeft nooit meegedaan aan de Statenverkiezingen. Een kabinet zou dan overgeleverd zijn aan de wil van partijen die de coalitie niet steunen.

Optie twee is een samenwerking tussen de paarse partijen VVD, PvdA, D66 aangevuld met GroenLinks. Deze zogeheten paars-plusvariant telt 81 zetels, een ruime meerderheid. Maar in de Eerste Kamer kan deze coalitie maar rekenen op steun van 34 senatoren, terwijl er 38 nodig zijn voor een meerderheid.

Alleen optie drie, een brede coalitie van VVD, PvdA en CDA, heeft in beide kamers een ruime meerderheid. Maar aan deze optie kleven onaantrekkelijke kanten voor alle deelnemers. Voor de VVD omdat de liberalen dan kunnen worden overvleugeld. Het CDA zal als grote verliezer van de verkiezingen niet snel in een kabinet willen stappen, en de PvdA riskeert meer bezuinigingen dan haar lief is.

Extra complex

Gevolg uitslag

Er zijn drie coalities die een meerderheid hebben in de nieuwe Tweede Kamer. Slechts één daarvan kan bovendien rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer: een coalitie van winnaar VVD en verliezers PvdA en CDA. Aan zo'n samenwerking kleven bezwaren voor alle deelnemende partijen. Dat maakt de formatie van een nieuw kabinet extra complex.