Portugal wankelt, de Ieren soebatten over een rentekorting op hun noodlening, de Griekse schuld lijkt onhoudbaar en Spanje kampt met een enorm bankenprobleem. De Europese top van donderdag en vrijdag had het finale antwoord op de eurocrisis moeten zijn, maar de ellende is nog lang niet voorbij.

Tot nu toe slaagden de EU-leiders er steeds in om net op tijd met een oplossing te komen. Maar wat als dat een keer níét lukt? Griekenland en Ierland liggen al aan het infuus. Stel dat Portugal en daarna Spanje volgen en het noodfonds leeg is. En stel dat België en Italië maar steeds geen werk maken van hun extreem hoge schuldenlast. En stel nu eens dat Italië in acute financieringsproblemen komt. Premier Silvio Berlusconi vraagt om tientallen miljarden. Wat als de regeringsleiders tijdens alweer een crisisweekend de euro wel wíllen redden, maar het politiek niet meer eens kunnen worden? Welk scenario ontvouwt zich dan?

In de aanloop naar zo'n desastreus crisisberaad zijn de rentes van Zuid-Europese landen al opgelopen, de euro heeft forse klappen gehad en staat dan op circa $1,20, steeds meer banken bereiden zich voor op een noodscenario. Duitse kiezers roeren zich, bondskanselier Angela Merkel is onverschrokken. Premier Mark Rutte is met flinke tegenzin naar Brussel afgereisd. De top loopt ten einde, een oplossing is ver te zoeken.

Zondag 23.00 uur Wellington, Nw-Zeeland

De eerste markt gaat open. Beleggers lezen sombere berichten over de crisistop en anticiperen op een negatieve uitkomst. De euro komt direct onder zware druk. Zakenbank Goldman Sachs vuurt vanuit zijn vestiging in Hongkong verkooporders af op zijn handelaar ter plaatse. Beleggers willen dollars. De markt in Wellington is klein, waardoor de schade nog beperkt blijft.

Maandag 0.50 uur Brussel

In het Justus Lipsiusgebouw heerst tussen de regeringsleiders een vijandige sfeer. Sinds vrijdag zoeken ze een oplossing, maar de weigering van Berlusconi om drastisch te bezuinigen en een fikse rente voor noodsteun te betalen, heeft kwaad bloed gezet. De politiek leiders zijn verdeeld. Vooraf was iedereen van zins om koste wat kost de euro te redden, maar de rek is eruit. Merkel, Berlusconi en de anderen realiseren zich dat zich de komende dagen een financieel drama zal voltrekken. Over een paar minuten gaan de financiële markten open in Azië. De vergaderzaal is nagenoeg leeg. Regeringsleiders telefoneren in de wandelgangen druk met hun kabinet en de nationale toezichthouders op de financiële markten. Over een paar uur openen de beurzen in Europa. Moeten die eigenlijk wel opengaan? De aandelen van beursgenoteerde banken en verzekeraars zullen kelderen, zeker die van Italiaanse, Spaanse en Belgische. In Frankfurt hebben ze de crisis al een tijdje zien aankomen. De Europese Centrale Bank (ECB) zal tot het uiterste gaan om de eenheidsmunt, zijn raison d'être, overeind te houden.

1.00 uur Tokio

Het slechte nieuws heeft zich via de persbureaus Reuters, Bloomberg en Dow Jones razendsnel verspreid: de top is mislukt. Italië krijgt geen hulp en Europa is in een diepe politieke crisis beland. De daling van de euro zet versterkt door en zakt door de $ 1-grens. Zo beleggers nog in de eurozone willen beleggen, dan alleen in de vorm van Duits of Nederlands staatspapier. Beleggers pogen al het andere Europese overheidspapier te dumpen, voor zover daar nog vraag naar is. De ECB koopt alles op wat los en vast zit. Ook de Amerikaanse Federal Reserve, de Bank of Japan, de Chinese en de Russische centrale banken kopen euro's en verkopen andere valutareserves in een poging de munt te steunen. De Aziatische aandelenbeurzen schieten in de min. Met name bankaandelen zijn volledig uit de gratie.

6.30 uur Amsterdam

De nieuwe baas van de Autoriteit Financiële Markten (AFM), Ronald Gerritse, voert koortsachtig overleg met Financiën en de Nederlandsche Bank (DNB) over sluiting van de markten. Sluiten is een zeer vergaande stap, want het verstoort de financiële markten enorm. Maar opengaan heeft ook enorme risico's, omdat de bankaandelen volledig onderuit kunnen gaan. Met alle gevolgen van dien.

9.30 uur Amsterdam

De markten gaan toch open. De toezichthouders vrezen dat er anders een levendige handel buiten de beurs om plaatsvindt. Het zicht hierop is volledig weg als de beurzen dicht worden gehouden.

9.30 uur Frankfurt

De ECB bewaakt vanuit de warroom de markt voor staatsobligaties en de valutahandel nauwgezet. De kredietderivaten op staatspapier schieten omhoog, de euro duikt steeds verder omlaag en de rentes van bijna alle eurolanden bereiken recordniveaus. Niemand wil meer garant staan voor zwakke eurolanden. Beleggers zoeken massaal manieren om hun risico's af te dekken. Ze vluchten vooral in kortlopend Amerikaans papier.

10.30 uur Frankfurt

De markt voor staatsobligaties in eurolanden is volledig stilgevallen. Alleen in Duits en Nederlands papier wordt nog gehandeld. De rentes op Duits en Nederlands staatspapier bereiken het laagste niveau ooit. De banken raken ogenblikkelijk in de problemen. In hun onderlinge verkeer gebruiken ze staatsobligaties als onderpand, die inmiddels onverhandelbaar zijn. De Europese banken kloppen bij de ECB aan voor liquiditeitssteun. In een spoedberaad besluit het ECB-bestuur de sluizen open te gooien en onbeperkte liquiditeitssteun te verlenen. Het voornemen om dit neutraal te laten verlopen zonder de geldhoeveelheid te vergroten, wordt losgelaten. Een onderpand wordt niet meer gevraagd.

11.23 uur Parijs

Zoals verwacht gaan bankaandelen in heel Europa onderuit. De koersdalingen zijn zo groot, dat de handel in BNP Paribas en andere banken automatisch tijdelijk wordt opgeschort. Ook elders in Europa gaat de handel in bankaandelen met horten en stoten.

11.30 uur Berlijn

Bondskanselier Angela Merkel geeft een persconferentie. Ze poogt de paniek de kop in te drukken. Maar ze ontkomt er niet aan haar stevige stellingname tijdens het crisisweekend te verdedigen. Merkel suggereert dat Italië uit de euro zou kunnen stappen. Nieuwszenders over de hele wereld onderbreken hun reguliere uitzendingen en brengen non-stop nieuws over de instorting van de financiële markten in Europa. In alle Europese landen is live de persconferentie van ECB-president Jean-Claude Trichet te volgen. Hij maakt bekend dat de centrale bank onbeperkte steun aan banken verleent om het financiële systeem overeind te houden.

12.00 uur Brussel

Voorzitter José Barroso van de Europese Commissie verschijnt in de perszaal. Hij spreekt zijn vertrouwen uit dat de crisis zal worden opgelost. Hij benadrukt dat hij voortdurend in contact staat met Merkel, de Franse president Nicolas Sarkozy en premier Berlusconi.

12.30 uur Amsterdam

De bankaandelen trekken de hele beurs mee omlaag. Vooral verzekeraars staan fors in de min. Bestuurders van verzekeraars en pensioenfondsen komen in spoedberaad bijeen. Zij zien in hoog tempo hun beleggingsportefeuilles in waarde kelderen. Bestuursvoorzitter Dick Sluimers van de grootste pensioenuitvoerder APG zoekt contact met DNB-president Nout Wellink en minister Henk Kamp van Sociale Zaken. Sluimers maakt zich grote zorgen omdat hij er nauwelijks meer in slaagt zich tegen verdere neerwaartse koersbewegingen in te dekken op de markt. Idealiter zou hij de staatsobligaties van alle Zuid-Europese landen verkopen om massaal Duitse bunds te kopen. Maar niemand wil zijn 'junkbonds' hebben.

14.30 uur Bologna

De Italiaanse televisie toont beelden van lange rijen voor de bankkantoren. Italianen die geluk hebben, slagen erin om hun spaargeld van de bank te halen en rijden nog diezelfde middag naar Zwitserland. Daar proberen ze meteen een frankrekening te openen om hun geld in het veilige Zwitserland te parkeren. Ook in Athene, Madrid, Lissabon en Brussel groeien de rijen voor de bankfilialen.

15.30 uur Amsterdam

AFM-baas Gerritse maakt bekend dat de aandelenbeurs in Nederland dichtgaat. Hij heeft zojuist een teleconferentie gehad met al zijn Europese collega's. Op exact hetzelfde moment gaan de beurzen in de andere eurolanden dicht. Zelfs de London Stock Exchange sluit zijn deuren. In New York gaan de beurzen echter wel open. Het bloedbad verplaatst zich daarmee naar de Verenigde Staten.

20.00 uur Hilversum

Premier Mark Rutte is te gast bij het Acht Uur Journaal. Hij probeert de kijkers ervan te overtuigen dat ze niet in paniek moeten raken. Volgens hem zijn vooral de Zuid-Europese landen in de problemen en is er geen reden te twijfelen aan de levensvatbaarheid van ABN Amro, ING, Rabo en de andere Nederlandse banken en verzekeraars. Over de waardevastheid van de pensioenen wil hij 'niet speculeren'. Eerst moet deze acute crisis tot een goed einde worden gebracht. Na dit interview schetst een panel financiële experts een zeer somber beeld. Volgens hen leiden de onbegrensde interventies van de ECB ertoe dat de inflatie in de eurolanden razendsnel zal oplopen. Hiermee wordt de waarde van de euro in hoog tempo uitgehold.

20.58 uur New York

Beleggers merken dat de virtuele geldpersen in Frankfurt op volle toeren draaien. De eurodollarkoers zakt naar $ 0,81 - de laagste koers ooit. Speculanten duwen de koers extra omlaag. Zij gaan short in de euro, een termijntransactie die speculeert op verdere koersdaling. Op tv-zender France 2 beschuldigt president Sarkozy speculanten - de 'moraallozen' - ervan de euro kapot te maken. De rest van die avond vindt koortsachtig telefonisch overleg plaats tussen de ministers van financiën van de eurolanden.

Dinsdag 09.30 uur Amsterdam

Europese effectenbeurzen blijven gesloten. DNB-officials merken dat meer spaargeld wordt opgenomen dan gebruikelijk. De Nederlandse kantoren van de Amerikaanse Citibank en het Zwitserse UBS krijgen veel vragen van Nederlanders die hun geld op een dollar- of frankrekening willen stallen. Sommige bankenwebsites gaan uit de lucht als mensen massaal hun geld van hun spaarrekening op hun betaalrekening willen overmaken. DNB-president Wellink meldt op Radio 1 dat de situatie zorgelijk is, maar dat de banken de extra vraag aankunnen. In Italië, Griekenland, Spanje en Portugal is de situatie veel ernstiger. Daar besluiten de autoriteiten de bankkantoren tot nader order te sluiten uit angst dat de banken failliet zullen gaan. De regeringen hebben ook de middelen niet meer om spaarders te compenseren.

11.50 uur Frankfurt

Bij de ECB belt het crisisteam voortdurend met hun contacten bij de banken. Die melden hun dat ook de handel in Duits en Nederlands papier zwaar in de problemen is gekomen. Beide triple-A-landen lijken niet meer als 'safe haven' te worden beschouwd. Beleggers pogen massaal de eurozone uit te vluchten. Zij zijn in vertwijfeling over wat te doen. Voor hun beleggingsstrategie moeten beleggers een keuze maken: welk deel van de eurozone houdt de munt en welke landen stappen eruit? Het is een onmogelijke opdracht, want niemand weet hoe de crisis afloopt. De twijfel die hierdoor ontstaat in de markt heeft tot gevolg dat de rente op Duitse en Nederlandse staatsobligaties oploopt. De Agent van Financiën ziet tot zijn afgrijzen ook dat Nederland plotseling niet meer als een veilige haven wordt gezien door beleggers. De man die Nederlands staatspapier in de markt zet, licht direct zijn minister in.

13.50 uur Den Haag

Premier Rutte en minister De Jager haasten zich naar de Tweede Kamer voor een spoeddebat. Vanuit de auto belt De Jager met zijn Duitse collega Wolfgang Schäuble. Het zint beide ministers helemaal niet dat zij in de val van de zuidelijke lidstaten worden meegesleurd. Openlijk speculeren ze over het einde van de euro. De Jager verzekert zijn collega dat hij altijd de positie van de Duitsers zal volgen. Als kort daarop de telefoon gaat en de naam van minister van financiën Elena Salgado van Spanje in het venster verschijnt, drukt De Jager haar weg. Afgelopen zondag was de tijd om zaken te doen, nu hoeft het niet meer.

15.40 uur Den Haag

Het spoeddebat is afgelopen. Kamerleden van GroenLinks en D66 zijn onthutst dat het zo mis heeft kunnen gaan. Zij roepen het kabinet op zo snel mogelijk een Europese oplossing te forceren. SP en PVV eisen dat Nederland direct uit de euro stapt. Opvallend genoeg zijn ook VVD, CDA en PvdA erg kritisch. Zij lijken er weinig voor te voelen de euro ten koste van alles te redden. De spanning is om te snijden. Het kabinet heeft de Kamer om vertrouwen gevraagd dat het 'een oplossing zal zoeken die in het belang van Nederland is'.

16.20 uur Amsterdam

Op het kantoor van RBS-bankier Jeroen Kremers aan de Amsterdamse Zuidas gaat de telefoon. Het is de minister. De Jager vraagt hem per direct speciale gezant voor de Nederlandse Staat te worden. De oud-ambtenaar van Financiën en IMF-veteraan wordt gevraagd af te reizen naar Berlijn om continu in contact te blijven met de Duitse bondskanselarij en het ministerie van financiën. De Jager legt uit dat Nederland de discussie in de Duitse regering over de euro op de voet wil volgen. De Nederlandse positie is dat Duitsland te allen tijde gevolgd wordt, desnoods bij een exit uit de euro.

16.30 uur Rome

De opmerking van Merkel dat Italië desnoods uit de euro moet stappen, zet kwaad bloed bij de Italianen. Een woedende menigte belaagt de Duitse ambassade in Rome. De Italianen hebben net te horen gekregen dat ze dagelijks maximaal euro 50 kunnen pinnen. Premier Berlusconi zegt op tv dat hij zich verraden voelt door het Duitsland van Angela Merkel.

17.25 uur Brussel

Voorzitter Herman Van Rompuy van de Europese Raad doet wanhopige pogingen om een crisisberaad te beleggen. Zijn belronde langs de regeringsleiders wil niet vlotten. Sarkozy is nog wel bereid met de Belg te overleggen. Resultaat levert dat niet op. Na vele pogingen krijgt Van Rompuy eindelijk Merkel aan de lijn. Zij zegt dat haar er alles aan gelegen is de euro te redden, maar dat extra overleg alleen zinvol is als er een compromis voorhanden is. De tegenstelling van het crisisweekend tussen de zwakke en de sterke landen blijft echter onveranderd. Ook de Amerikaanse president Barack Obama belt met Merkel. Hij dringt aan op een snelle oplossing. Obama is zeer bezorgd over de grote financiële instabiliteit.

Woensdag 7.30 uur Amsterdam

DNB-president Wellink belt met De Jager. De banktoezichthouder dringt erop aan om alle bankkantoren die dag gesloten te houden. Hij wil een run op de spaargelden voorkomen. De minister spreekt met Wellink de noodscenario's door die hun crisisteam heeft geschreven. Zo staat bijvoorbeeld op papier hoe Nederland een eigen munt kan invoeren. Wellink waarschuwt de minister ervoor dat dit een bijna onoverzichtelijke logistieke operatie zal zijn. De Jager reageert amper op Wellinks bedenkingen.

9.30 uur Amsterdam

De beurs blijft gesloten, maar de handel in euro's, staatsobligaties en derivaten gaat door. Het is duidelijk dat beleggers anticiperen op het einde van de euro. Op de televisie speculeren analisten erover welk land als eerste uit de gezamenlijke munt stapt.

9.48 uur Berlijn

Merkel belt met Berlusconi. Ze vertelt hem dat een Italiaanse exit uit de euro de enige oplossing om de crisis te bezweren. Ze schetst dat hij zo de ruimte krijgt om de enorme Italiaanse staatsschuld te herstructureren en de heringevoerde lire fors te laten devalueren, waarmee het land in één klap van een groot deel van zijn problemen af is. De Italiaanse premier heeft geen bedenktijd nodig. Het antwoord luidt: over mijn lijk. Berlusconi is ervan overtuigd dat de Italiaanse economie het afscheid van de euro niet zal overleven.

11.30 uur Frankfurt

Op de luchthaven Frankfurt-am-Main landt een Nederlands regeringstoestel. Aan boord is een topdelegatie van De Jager, Wellink en oud-minister Gerrit Zalm. Gezant Kremers wacht hen op bij de Bundesbank. Zij zullen met de Duitsers een nieuwe muntunie in de steigers zetten. Delegaties uit Finland en Oostenrijk schuiven in de komende uren ook aan. De kapitaalkrachtige landen weten dat ze veel goodwill op de markten hebben. Hun exit mag logistiek dan wel ingewikkeld zijn, financieel-economisch kan de uitstap bijna niet misgaan. Zijn ze meteen van die besmette euro af.

Verantwoording: dit artikel kwam mede tot stand op basis van gesprekken met acht deskundigen uit de politiek, het bankwezen en het toezicht. Al deze gesprekspartners werkten mee op voorwaarde van anonimiteit.

Euro Hoofdrolspelers

Angela Merkel

De Duitse bondskanselier vecht voor de euro, maar wil harde toezeggingen van eurolanden die hun overheidsfinanciën uit de hand hebben laten lopen. In de grootste economie van Europa staan deelstaatverkiezingen voor de deur. Kiezers morren dat zij bezuinigingen moeten verduren terwijl ze part noch deel hebben aan het probleem. Haar politieke vader Helmut Kohl loodste Duitsland de euro in. Zal zijn protegee de eenheidsmunt tot elke prijs verdedigen?

Jean-Claude Trichet

De belangrijkste taak van de president van de Europese Centrale Bank is waken voor prijsstabiliteit in de eurozone. Alle noodmaatregelen tot nu toe om de euro te steunen, hebben de waarde van de eenheidsmunt fors onder druk gezet. Dat ligt meer aan de Europese regeringsleiders dan aan Trichet. Zij opereren wankelmoedig terwijl de Franse bankpresident snel en doortastend optreden vraagt. Maar hoe diep zijn de zakken van de ECB eigenlijk om de eenheidsmunt te steunen?

Nicolas Sarkozy

De wil van de Franse president om de euro te redden is misschien nog wel fermer dan die van Merkel, zijn wederhelft in de machtige Frans-Duitse as. Toen de euro nog niet bestond, heeft Frankrijk aan den lijve ondervonden wat een aanval door valutaspeculanten betekent. Doorgaans is de Frans-Duitse as doorslaggevend bij belangrijke beslissingen op het Europese toneel. Maar slaagt Sarkozy erin Frau Kanzlerin aan boord te houden of drijven de twee machten uiteen?

Silvio Berlusconi

De Italiaanse premier leidt een van de landen die de Europese Gemeenschap stichtten, maar Italië is wel een land dat een enorme staatsschuld torst. De financiële markten hebben hun vertrouwen verloren dat de flamboyante Berlusconi het redt de staatsfinanciën te saneren zonder noodhulp van zijn Europese vrienden. Maar zijn die bereid weer belastinggeld op te offeren voor een Zuid-Europees land dat zijn huishoudboekje keer op keer niet op orde maakt?

Jan Kees de Jager

Net als Duitsland eist de Nederlandse minister van Financiën keer op keer harde condities in ruil voor noodsteun aan zwakke eurolanden. Maar omdat telkens weer nieuwe landen hun hand ophouden voor noodsteun, brokkelt in Nederland de politieke steun af voor wéér een reddingsactie. Het kabinet is al niet de sterkste regeringsploeg omdat het een Kamerminderheid heeft. De Staat heeft veel belastinggeld gestopt in de banken. Naar welke uitkomst leidt De Jager Nederland?