De geruchten over mijn dood zijn schromelijk overdreven, zo kon Jan Pen de Amerikaanse schrijver Mark Twain in mei vorig jaar nazeggen, nadat sommige kranten de overlijdensadvertentie van een naamgenoot hadden aangegrepen om zijn necrologie te schrijven. Dit keer is het nieuws niet voorbarig. De bekende econoom is afgelopen zondag op 88-jarige leeftijd in zijn woonplaats Haren overleden.

Jan Pen hoort thuis in het rijtje 'PvdA-economen', die in navolging van Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen grote invloed hebben uitgeoefend op het denken over inkomensverdeling binnen de partij en daardoor tevens op het economische beleid in de eerste decennia na de oorlog.

Vooral Joop den Uyl, partijleider tussen 1966 tot 1986, moest voortdurend op zijn hoede zijn voor de kritische noten die 'professor Pen' in het hoge noorden over hem kraakte. De hoogleraar in Groningen beschikte over een scherpe pen en het vermogen om ingewikkelde kwesties inzichtelijk te maken voor een breed publiek. Collega Arnold Heertje memoreerde gisteren dat hij 'de materie verstaanbaar wist te maken voor de bevolking, maar ook voor ambtenaren, journalisten en politici'.

Het in sociaaldemocratische kringen veelgelezen dagblad Het Parool verschafte hem een gezaghebbend platform om de partij, waar hij overigens nooit lid van was, van de linkerflank te bestoken. Den Uyl, de grote man van de inkomensnivellering in de jaren zeventig, was hem al niet vooruitstrevend genoeg. Dat gold in nog sterkere mate voor Wim Kok, die afstand nam de socialistische gelijkheidsidealen en in kabinetten met de VVD meer ruimte liet voor het vrije marktdenken.

Dat eerdere generaties PvdA-politici zijn columns met enige spanning tegemoet plachten te zien, is niet zo verwonderlijk. 'Met zijn werk over inkomensongelijkheid was Pen wereldberoemd. Als ik in Oxford of Berkeley ben, heeft men het nog steeds over hem', zegt Rick van der Ploeg, staatssecretaris van Cultuur in het paarse kabinet-Kok en nu hoogleraar economie in Oxford.

Pen schreef ruim twintig boeken. Moderne Economie, uit 1958, gold jarenlang als standaardinleiding op de macro-economie. Grote bekendheid, ook buiten de wetenschap, verwierf hij met de Parade van Pen, ook wel bekend als de 'Parade van dwergen en een enkele reus'. In deze grafische voorstelling wordt inkomensongelijkheid als een soort film gevisualiseerd. Stel je voor dat de Nederlandse bevolking in een uur voorbijmarcheert, waarbij de lengte van de inwoners evenredig is aan hun inkomen. De eerste minuut zie je niets, dan een lange stoet dwergen, na 37 minuten bereiken de voorbijgangers een gemiddelde lengte, na 58 minuten zijn ze 3,75 meter en de laatste paar seconden schieten nog wat 'rijke stinkerds' door het beeld als reuzen van 10 meter.

Volgens Van der Ploeg spreekt hier de kracht van Pens verbeelding. 'Hij kon ook heel mooi, scherp en zuinig schrijven. Ik vergelijk hem wat dat betreft altijd met Karel van het Reve. Met een minimum aan woorden het maximale zeggen. Het lijkt heel simpel, maar je doet het niet na.'

Pen werd geboren in het Friese Lemmer. Na een studie in Amsterdam promoveerde hij in 1950 op de theorie van collectieve loononderhandelingen. Intussen was hij gaan werken op het ministerie van Economische Zaken, maar het verwoorden van andermans mening kon de eigenwijze Fries niet bekoren, zegt Peter van Bergeijk, hoogleraar aan het Insititute of Social Studies. In 1956 greep Pen de kans aan om als hoogleraar in Groningen hele generaties Nederlandse studenten te kneden in de economische wetenschap, en dan vooral naar de inzichten van de Britse econoom John Maynard Keynes. Pen bleef zijn leven lang een verstokt aanhanger van diens leerstelling dat de overheid de bestedingen in tijden van neergaande conjunctuur moet stimuleren.

Een van Pens studenten was Wim Duisenberg, minister van Financiën onder Den Uyl. Toen Pen de latere president van De Nederlandsche Bank en de Europese Centrale Bank wees op een fout in zijn proefschrift, bromde Duisenberg dat 'dit in de tweede druk zal worden aangepast'. Pen had de gewoonte om ingeleverd werk te lezen tot de eerste zin waarmee hij het oneens was en daarover een discussie uit te lokken. 'Ik was blij toen ik een keer tot pagina zeven kwam', aldus Van Bergeijk.

Naar zijn smaak trok Pen mede zoveel studenten, omdat hij als econoom internationale faam genoot. 'Hij publiceerde in American Economic Review. Dat deed toen nog niemand in Nederland.' Van der Ploeg vindt dat Pen zijn tijd ver vooruit was, niet alleen omdat zijn opvattingen over inkomensgelijkheid nu weer in de mode raken, maar ook omdat hij er al vroeg voor pleitte om 'strippenkaarten' uit te delen aan vervuilende industrieën, een voorloper van de handel in emissierechten.

Pen produceerde in zijn vrije tijd een enorme hoeveelheid schilderijen op krantenpapier, die hij gratis weggaf. In Onder professoren, de sleutelroman waarin W.F. Hermans genadeloos afrekent met het in zijn ogen benepen academische milieu in de Hanzestad, komt 'micro-econoom' Tabe Pap er nog genadig af - wat Pen met gepaste trots vervulde.

Rik Winkel

In 'Onder professoren' van W.F. Hermans komt hij er als micro-econoom

Tabe Pap genadig af

Jan Pen