Huub Schellekens

Vorige week verscheen de Trendanalyse Biotechnologie 2010, geschreven in opdracht van milieuminister Cramer door de Commissie Genetische Modificatie (COGEM), de Gezondheidsraad en de Commissie Biotechnologie bij Dieren (CBD). Op verzoek van de Tweede Kamer schrijven die clubs om de twee jaar een rapport over de zegeningen die de biotechnologie in de toekomst zal brengen. De Kamer vindt dat de wetenschap in het verleden de maatschappij te veel voor voldongen feiten heeft geplaatst en wil daarom vooraf een waarschuwing over ontwikkelingen die maatschappelijk problematisch kunnen zijn.

Ik heb het rapport doorgeploegd. Dat viel niet mee. Het is wat krakkemikkig geschreven en bevat bovendien nauwelijks nieuws. Onderwerpen als gentherapie, stamcellen, kloneren van dieren en personal medicine, ofwel iedereen zijn eigen pil, zijn eerder al uitgebreid aan de orde geweest. Alle argumenten voor en tegen bepaalde toepassingen zijn al uitgekauwd, maar komen ook in 2010 terug, van de arme boertjes in de derde wereld die geknecht worden door leveranciers van gemodificeerd zaad tot de morele bezwaren tegen geknutsel met menselijke embryo's.

Deze aflevering heeft wel meer aandacht voor mondialisering, maar ook daarover worden de bekende liedjes gezongen. China wordt weer gemaand om op te houden argeloze westerse patiënten te behandelen met slechte gentherapeutische medicijnen. Peking wordt laksheid met regelgeving verweten, terwijl ze toch vorig jaar de baas van hun medicijnenagentschap tegen de muur heeft gezet wegens omkoperij. Hoezo laks?

Wat het rapport wel aardig illustreert is de spagaat die wetenschappers in problematische gebieden als prenatale diagnostiek en het onderzoek aan embryo's moeten maken. Ze moeten zowel hun werk verdedigen als rekening houden met maatschappelijke gevoeligheden. De term veelbelovend komt dan ook 66 keer voor in het rapport ofwel om de andere pagina. Tegelijk scoort ook het woord dilemma 59 keer.

Er is weinig echte vooruitgang in de biotechnologie, behalve dan in het uitvinden van steeds indrukwekkender termen. De trendanalyse staat vol met buzzwoorden als synthetische biologie, X-omics en farmacogenetica, vooral oude wijn in nieuwe zakken. Zo trof ik de voor mij onbekende term theragnostics, een als revolutionair afgeschilderd nieuw onderdeel van persoonlijke geneeskunde waarin de diagnose en therapie worden gecombineerd. Volgens mij doen medisch microbiologen als ik al 60 jaar niets anders. Die kijken met welk organisme een patiënt is besmet, bepalen diens gevoeligheid voor antibiotica en adviseren vervolgens hoe de patiënt te behandelen. Een zeer persoonlijke vorm van behandelen waarbij diagnose en behandeling direct aan elkaar zijn gekoppeld.

De Trendanalyse 2010 laat nog een keer zien dat wetenschappers bijna nooit overzien wat de gevolgen van hun vindingen zijn. Ik voel daarom wel mee met mijn Amerikaanse collega Daniel Sarewitz die de interactie tussen beleid en wetenschap bestudeert en vindt dat onderzoekers hun glazen bol maar beter bij de vuilnisbak kunnen zetten. Zelfs op gebieden waar voorspellingen nauwkeurig gedaan kunnen worden, want het maakt voor de gevolgen nauwelijks uit.

In 2005 hadden meteorologen de baan van de orkaan Katrina dagen vooraf nauwkeurig voorspeld en het was tot op de minuut bekend wanneer ze in New Orleans zou aankomen. Desondanks kon Katrina een ramp veroorzaken door een combinatie van slecht ontworpen dammen, huizenbouw op ongunstige plaatsen en een slecht milieubeleid met het verdwijnen van de natuurlijke bescherming tegen overstromingen als gevolg.

Ook een poging om de kwaliteit van voorspellingen te verbeteren vindt hij weinig zinvol. Sarewitz meldt dat een aantal instituten dat methoden aan het ontwikkelen was om aardbevingen te kunnen aankondigen, zijn activiteiten heeft gestaakt. De betrokken wetenschappers concentreren zich nu vooral op wat er kan worden gedaan om de gevolgen van aardbevingen te beperken. Ze adviseren waar en hoe huizen te bouwen, en ontwerpen plannen voor rampenbestrijding.

Volgens Sarewitz frustreren wetenschappelijke voorspellingen soms zelfs de mogelijke oplossing. Hij geeft de klimaatverandering als voorbeeld. De klimaatconferentie in Kopenhagen heeft laten zien dat het probleem wereldwijd serieus wordt genomen, maar de wetenschap heeft de politiek voor een onmogelijke keuze gesteld. Die moeten honderden miljarden besteden voor een onzekere afloop en dat gaat ongetwijfeld ten koste van de oplossing van andere problemen, zoals de armoede in de wereld en het verbeteren van de gezondheidszorg. Sarewitz vindt dan ook dat wetenschappers zich beter kunnen richten op het hier en nu.

Huub Schellekens is arts, hoogleraar innovatie in medische biotechnologie en in farmaceutische wetenschappen aan de Universiteit Utrecht en lid van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen.

Trendanalyse laat zien dat wetenschappers bijna nooit de gevolgen van hun vindingen overzien