Ed Groot

Deze maand kwam het Centraal Planbureau met een kritische studie over de woningcorporaties. De timing is niet onbelangrijk, want de politiek is op zoek naar middelen. Dan kom je al snel bij de corporaties. De 2,4 miljoen sociale huurwoningen in dit land zijn bij een WOZ-waarde van euro 151.000 per woning euro 372 mrd waard. Daar staan leningen tegenover van 'slechts' euro 66 mrd. De 'stille reserves' bedragen dus ruim euro 300 mrd, oftewel zo'n driekwart van de totale staatsschuld.

Wat gebeurt er momenteel met dit vermogen? Weinig, het is zelfs vrijwel onzichtbaar. De corporaties zelf hanteren een andere waardebepaling. Ze rekenen uit wat de huren van de zittende bewoners opbrengen en trekken er onderhoudskosten en afschrijvingen van af. Volgens die methode zijn de woningen slechts euro 33.000 per stuk waard. Hoezo rijke corporaties?

Het CPB wijst er echter op dat de corporaties zichzelf arm rekenen. De corporaties vragen minder huur dan ze volgens de wet mogen vragen. Impliciet wordt zo jaarlijks euro 3,3 mrd aan subsidies verstrekt aan de huurders, waarvan slechts euro 1,3 mrd terechtkomt bij mensen met lage inkomens. Tegelijk bouwen de corporaties weinig en geven ze hooguit een paar honderd euro per woning uit aan verbetering van de buurt.

Waarom doen corporaties zo veel minder dan ze kunnen? Het antwoord zit in te weinig prikkels en zwakke 'governance'. Er is geen tucht van de markt. Er worden wel prestatieafspraken gemaakt met gemeenten, maar die zijn vrijblijvend want stichtingen kun je niet dwingen. Het CPB onderschrijft de conclusie van de economen Barbara Baarsma en Jules Theeuwes dat de woningcorporaties in de Bermudadriehoek van de zeggenschap verdwijnen. Niemand heeft greep op de corporaties.

Kan het ook anders? Het CPB verkent drie opties: meer toezicht, meer sturing vanuit Den Haag of uittreding van corporaties uit het bestel. Geen van die opties is echter bevredigend en ook het CPB zegt 'dat er nog veel denkwerk nodig is'.

Ik zou zeggen: het kan ook simpeler. Breng de eigendom van de sociale huurwoningen onder bij de gemeenten en maak het huurbeleid tot een gemeentelijke zaak. Beperk de taak van de corporaties tot lokale of regionale uitvoeringsorganisaties voor woningbeheer en onderhoud.

De voordelen zijn talrijk. Het vermogen van de gemeenten neemt met honderden miljarden toe. Een deel daarvan kan worden geïnvesteerd in stedelijke ontwikkeling. Het dode maatschappelijke kapitaal van de volkshuisvesting komt in beweging. Dat is goed voor de economie en de schatkist, want de afdrachten aan het gemeentefonds kunnen omlaag. De bestuurlijke drukte neemt af en de democratische legitimatie wordt eindelijk goed geregeld. Gemeentebestuurders worden gekozen, corporatiedirecteuren niet. Geen gedoe meer over topbeloningen.

Politieke aansturing van de gemeentelijke woningbedrijven zal meer dynamiek brengen. Steden als Rotterdam en Amsterdam zullen agressiever dan de corporaties huurwoningen verkopen. Niet alleen om middelen vrij te maken voor nieuwbouw, ook om een betere menging van koop- en huurwoningen tot stand te brengen in de stad.

Gemeenten zullen meer dan het Rijk de huren durven verhogen; anders dan het Rijk krijgen ze daar financieel belang bij. Dat zal per gemeente verschillen en dat is juist goed, want waarom moet de huur in een krimpgebied in Groningen hetzelfde zijn als in het centrum van Amsterdam?

Natuurlijk, de nationalisatie van de woningcorporaties heeft juridische haken en ogen. Maar het moet kunnen. Tenslotte zijn ook de ziekenfondsen en de bedrijfsverenigingen opgeheven. Waar een wil is, is juridisch meestal ook een weg. Welke politieke partij durft?

Ed Groot is redacteur van Het Financieele Dagblad. Edgroot@fd.nl

De steden krijgen ruimte om te investeren en de bestuurlijke drukte neemt af