Lehman valt om, Merrill Lynch wordt overgenomen, Bear Stearns was al weg. De kredietcrisis helpt de zelfstandige zakenbank om zeep. Opkomst en ondergang van een kaste van dealmakers.

Prisco Battes

Deze maandagochtend is het drukker dan ooit bij de snoepautomaten op het hoofdkantoor van zakenbank Lehman in de City van Londen. Groepjes bankiers staan ongedurig met hun pasje in de hand te wachten tot ze aan de beurt zijn. Ze hebben zojuist te horen gekregen dat het bedrijf uitstel van betaling heeft aangevraagd. Dat betekent zo goed als zeker dat hun bank zal omvallen of op zijn best overgenomen gaat worden. Dus haasten de bankiers zich om hun pasjes leeg te halen. Sommigen hebben er nog £100 op staan; ze lopen weg met tientallen chocoladerepen en zakken chips om zich aan te sluiten bij de lange rij collega's die het pand verlaten, tekeningen, planten en koffiemokken in de armen.

Het is moeilijk voor te stellen dat deze stoet mannen-in-pak met her en der een vrouw dezelfde groep mensen is die jarenlang met geweldige deals de City tot vrijplaats van het kapitalisme maakte. Het zijn de voormalige veelverdieners van de zelfstandige zakenbanken, waarvan er tot een halfjaar geleden nog vijf heel grote waren: Bear Stearns, Lehman, Merrill Lynch, Morgan Stanley en Goldman Sachs. De senior zakenbankiers onder deze investment bankers konden zich een uitgavenpatroon en gedrag veroorloven dat niet onderdeed voor de aristocratie van de negentiende eeuw. In het landelijke Surrey, ten zuiden van Londen, ligt 'stockbrokers belt', waar ze zich in het weekend terugtrekken in hun riante buitenhuizen. Een voormalige bewoner zegt: 'De een leefde nog gekker dan de ander. Wij hadden een buurman met vijf Ferrari's. Als hij in zijn gele reed, wist je dat het maandag was.'

De vertrouwde wereld van de zakenbankiers is niet meer. In die wereld was het door de kredietcrisis al meer dan een jaar onrustig. Een van de vijf groten, Bear Stearns, was al overgenomen vlak voordat het de afgrond in kieperde, maar de meeste bankiers hielden er rekening mee dat dat kwam doordat Bear de domste van de klas was. Totdat afgelopen weekeinde Lehman uitstel van betaling moet aanvragen, Merrill Lynch zich binnen 48 uur laat overnemen door Bank of America en Morgan Stanley snel in gesprek gaat met andere partijen. Het onaantastbaar gewaande Goldman Sachs, onbetwist het slimste jongetje van de klas, bijgenaamd The Evil Empire, verliest in een week bijna een derde van zijn beurswaarde, hetgeen een zelfstandig voortbestaan er niet makkelijker op maakt. Los van de ellende van de zakenbanken komen ook andere financials door de kredietcrisis in de problemen. Verzekeraar American International Group (AIG) beleeft een vrije val die eindigt in nationalisatie, in Engeland wordt HBOS gered door Lloyds TSB.

De angst op de financiële markten zit zo diep, dat nauwelijks meer is voor te stellen hoe de grote zakenbanken er nog maar anderhalf jaar geleden voor stonden. Wie voor het uitbreken van de kredietcrisis aan een zakenbankier vroeg hoe het toch kon dat er kwartaal op kwartaal recordwinsten werden geboekt, kreeg een meewarige reactie. 'Wij zijn op alle markten tegelijk actief', sprak een topbankier bij Lehman Brothers. 'Als de inkomsten in de ene markt tegenvallen, is er altijd wel een andere markt die het resultaat omhoog tilt.'

De grote mond was niet helemaal misplaatst. Als beleggers de afgelopen jaren niet op grote schaal in aandelen stapten, waren obligaties wel in trek. En anders viel er wel goed te verdienen aan derivaten, grondstoffen of de zogeheten gestructureerde renteproducten, in gewikkelde financiële constructies waar geweldige rendementen mee te maken waren.

Op de achtergrond van het succes speelt de toenemende welvaart in de westerse wereld. Er wordt sinds medio jaren negentig steeds meer geld voor de oude dag belegd. Aan de bovenkant van de markt zijn er nu zo veel miljonairs, dat vermogensbeheerders het personeel niet kunnen aanslepen. Ook elders in de wereld lijkt er geen eind te komen aan de stroom geld die een weg zoekt naar de kapitaalmarkten. De groeiende middenklassen in Azië en Zuid-Amerika zorgen voor toenemende investeringen in effecten. Daarbij komen nog de staatsfondsen uit Azië en de olielanden in het Midden-Oosten die jaarlijks miljarden te beleggen hebben.

Het vertrouwen van de zakenbankiers kent geen grenzen doordat zij als enigen in de markt het overzicht hebben van alle wereldwijde geldstromen. Bij iedere ontwikkeling zien zij als eerste de trends in de markt. Tot hun klantenkring rekenen ze vrijwel het gehele scala aan beleggers, van private equity-huizen en hedgefondsen tot vermogende particulieren en pensioenfondsen. Ook komen ze via hun afdelingen die bedrijven adviseren over fusies en overnames over de vloer van vrijwel alle boardrooms. De zakenbanken kunnen lange tijd met recht zeggen dat de financiële markten voor hen geen geheimen kennen.

De zakenbanken surfen het afgelopen decennium niet alleen op de golven van de toegenomen welvaart. Ze zijn in veel gevallen ook de aanjagers van de financiële markten. Dat begint al met de organisatiestructuur. Deze is gericht op een meedogenloos tempo van werken. Van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat worden vanuit de financiële centra bedrijven en institutionele beleggers aangespoord om transacties te doen. Net afgestudeerde medewerkers worden ondergedompeld in een cultuur waarin vrije tijd niet bestaat. Uitzonderingen worden niet gemaakt. In de City gaat het verhaal dat Goldman Sachs een verzoek van koningin Beatrix afwees om haar zoon prins Friso twee dagen voor kerst vrij te geven voor een korte vakantie. 'Als je hier werkt, zie je de meeste dagen van het jaar geen daglicht', zegt een City-veteraan. 'Per jaar gaat 10% eruit, omdat je niet goed genoeg bent of omdat je het niet volhoudt.'

De meest succesvolle zakenbankiers tooien zich met de eretitel 'rain maker'. Hun meerwaarde ligt in hun vermogen om transacties tot stand te brengen. Zo is de opsplitsing van ABN Amro voor een belangrijk deel gearrangeerd door Merrill Lynch. Als adviseur brengt de bank de drie partijen bij elkaar die het consortium vormen dat de bank overneemt. Daarbij spelen ze feilloos in op persoonlijke gevoeligheden. Nadat het Engelse Barclays een fusie met ABN Amro overeen is gekomen, overtuigen ze de Schot Fred Goodwin om een tegenbod te doen. Fortis wordt erbij gehaald in de wetenschap dat topman Jean Paul Votron in zijn tijd bij ABN Amro ooit is gepasseerd door bestuursvoorzitter Rijkman Groenink.

De drijfveer van de doorgaans hoogopgeleide talenten bij de zakenbank is veelal het grote geld. 'Moving up for md' luidt het credo in de wandelgangen van de banken. Iedereen is er op gericht om zo snel mogelijk op de lijst te worden geplaatst van potentiële managing directors. Vanaf dat niveau delen de medewerkers volop mee in de bonussen. Een beetje managing director kan al gauw drie tot vijf miljoen euro bonus per jaar tegemoetzien. Voor het succes wordt wel een prijs betaald. Het percentage echtscheidingen is hoog, terwijl er maar weinigen zijn die het na hun 45ste volhouden. Doordat de banken in alle tijdzones actief zijn, hangen de zakenbankiers regelmatig tot midden in de nacht aan de telefoon voor vergadering met collega's of klanten aan de andere kant van de wereld.

In hun hunkering naar transacties is ook het tempo van innovatie ongekend hoog. Klanten zijn het makkelijkst tot deals te bewegen als ze op maat gesneden financiële producten krijgen. Pensioenfondsen zoeken naar beleggingen die zijn beschermd tegen koersdalingen. Bedrijven willen zich indekken tegen onverwachte koersschommelingen van valuta's en grondstoffen. De banken kunnen het allemaal leveren doordat ze worden bijgestaan door een niet aflatende rij van getalenteerde academici.

Die zijn vanaf de jaren tachtig geïnteresseerd geraakt in financiële markten. Vanaf dat moment laten wiskundigen, natuurkundigen en econometristen zich verleiden door het grote geld op Wall Street. Deze rekenaars (of quants, als afkorting van kwantitatieven) zorgen er ook voor dat de automatisering van de handel een vlucht neemt. De gestructureerde beleggingsproducten vereisen complexe berekeningen en daarvoor wordt de computer ingeschakeld. Vandaag is ongeveer de helft van de handel op de beurzen computergestuurd.

De gevolgen zijn terug te zien in het aantal derivaten die worden verhandeld. Vorig jaar was de totale waarde van futures, opties en swaps die banken onderling verhandelen opgelopen tot $ 596.000 mrd. Vlak voor de Azië-crisis in 1997 was dat nog geen honderdduizend dollar.

In dezelfde periode ontstaan ook compleet nieuwe markten voor producten waarvan voorheen niemand had gehoord. Het opvallendst is de explosieve toename van het aantal credit default swaps. Op deze markt, die de ondergang zal inluiden van verzekeraar AIG, speculeren marktpartijen op het risico van wanbetaling door bedrijven die obligaties hebben uitgegeven. Begin dit jaar staat er wereldwijd een bedrag uit van naar schatting $ 62.000 mrd. De groei is zó onstuimig dat toezichthouders nauwelijks de tijd hebben om de markt te reguleren. Zo kent de markt voor kredietderivaten ondanks recente initiatieven nog altijd geen centrale clearing die garandeert dat transacties bij faillissement van een tegenpartij worden nagekomen. Toezichthouders grijpen niet tijdig in omdat ze ervan uitgaan dat het gebruik van derivaten een stabiliserende werking heeft.

De bedenkers van de credit default swaps en de andere complexe producten: de slimme mannen bij de zakenbanken.

Hoewel nieuwe producten vaak aan beleggers worden aangeboden, zijn zakenbanken zelf vaak de actiefste partijen. Het gros van de transacties op de beurzen is veelal afkomstig van hun 'prop desks', waar handelaren voor rekening en risico van de bank posities innemen. Soms gaat dat fout. Bij het Franse Société Générale veroorzaakte eerder dit jaar de jonge handelaar Jérôme Kerviel een miljardenverlies. Maar in een opgaande markt leveren de afdelingen vaak een substantiële bijdrage aan de winst.

Voor een belangrijk deel zijn de zakenbanken het slachtoffer van hun eigen succes. Een belangrijke verklaring voor de huidige crisis is de sterke toename van de zogeheten 'leverage'. Daarmee wordt gedoeld op de hefboom die marktpartijen gebruiken door naast hun eigen vermogen ook geleend geld in te zetten bij hun beleggingen. Een speler die euro 1 mrd aan eigen geld heeft kan daardoor, afhankelijk uiteraard van zijn risicoprofiel, voor bijvoorbeeld euro 5 mrd aan posities innemen. Zolang het rendement over de geleende euro 4 mrd hoger is dan de leenkosten zorgt de constructie voor een verveelvoudiging van de winst. Zakenbanken zijn hier veelal de aanjagers van geweest doordat zij klanten als private equity-huizen, bedrijven en hedgefondsen van het benodigde krediet hebben voorzien. Ook hun eigen activiteiten voorzagen ze zo van een hefboom. In de huidige markt heeft de leverage een tegenovergesteld effect. In plaats van een winstvermenigvuldiger ontstaat een veelvoud aan verlies.

Maar de huidige crisis heeft nog meer oorzaken. Volgens een bankier die lange tijd bij een van de grote investmentbanken werkte, hebben zakenbanken ook de fout gemaakt om te veel langetermijnverplichtingen aan te gaan zonder daar langetermijnfinanciering tegenover te zetten. 'De afgelopen jaren zijn miljarden geïnvesteerd in vastgoed en private equity. Maar investmentbanken hebben geen spaarders op wie ze kunnen terugvallen.'

Afgelopen week was niet alleen de week van de ondergang van de zelfstandige zakenbank. Het is ook de week waarin de toekomst van zakenbankactiviteiten zich begint af te tekenen. Toezichthouders zullen naar verwachting strengere eisen stellen aan de leverage die mag worden gebruikt: er kan dus minder met geleend geld worden gespeculeerd. De eisen voor de kapitaalbuffers die moeten worden aangehouden, gaan omhoog. Ook zal de markt een andere dynamiek krijgen doordat de meeste zakenbanken onder de vleugels gaan opereren van brede financiële conglomeraten.

Een garantie voor een stabiele toekomst voor de financiële markten biedt dat zeker niet. In het afgelopen jaar is gebleken dat zakenbanken die niet zelfstandig opereren, even kwetsbaar zijn voor miljardenverliezen als hun onafhankelijke concurrenten. Het enige verschil is dat de consumententakken van partijen als Citigroup en UBS de verliezen van hun zakenbank tot nu toe hebben kunnen opvangen.

En zakenbankiers zouden geen zakenbankiers zijn als ze straks niet weer vooroplopen om de financiële markten opnieuw aan te zwengelen. De beurskrach van afgelopen week is de vijfde crisis sinds 1987. Achter de paniek leeft de overtuiging dat er vroeg of laat weer herstel zal optreden.

Leedvermaak

Leedvermaak

Bewoners van de achterstandswijken Poplar en Miles End staan te joelen wanneer de bankiers het kantoor van Lehman verlaten. Dineren voor 15.000 pond, een dure fles Petrus terugsturen... Dat zal ze leren, de 'arrogant bastards'