Als columnist mag ik mij zo af een toe een daad veroorloven die in het wetenschappelijke of juridische circuit als een doodzonde wordt beschouwd. Die doodzonde is het trekken van conclusies zonder dat je de feiten exact kent. Uiteraard heb ik het dan over het ongeluk dat bij woningbouwcorporatie Vestia plaatsvond. Ik veroorloof mij een speculatieve bespiegeling.

Wat denk ik dat er bij Vestia gebeurd is? Deze woningbouwcorporatie heeft zich willen indekken tegen de gevolgen van een rentestijging op de heel lange termijn.

Corporaties investeren met een zeer lange tijdshorizon en zij moeten voor deze investeringen lang vreemd vermogen aantrekken. Door de kredietcrisis is dat heel moeilijk. Er is alleen geld beschikbaar met een looptijd korter dan die van de projecten. Het gevolg is dat de organisatie renterisico loopt. Met behulp van derivaten is het heel goed mogelijk — en die keuze kan ik mij goed voorstellen — om rentedekking in te kopen.

In de wondere wereld van de derivaten geldt een keiharde wet; je kunt nooit zomaar — dat wil zeggen gratis — een risico aan een andere partij overdragen. De tegenpartij zal altijd een compensatie eisen voor het risico dat hij overneemt.

Wie zich wil verzekeren tegen een stijgende rente, zal dus ofwel een premie moeten betalen dan wel een vergoeding moeten betalen als de rente daalt in plaats van stijgt. Wanneer je een premie betaalt, ben je er zeker van dat je vooraf kosten moet maken. Daar staat dan ­tegenover, dat als dan de rente daalt er een voordeel behaald kan worden.

Als het contract er zo uitziet dat je moet bijbetalen als de rente daalt, hoeft dat niet erg te zijn. De kosten ­worden nagenoeg volledig gecompenseerd door de lagere rente­lasten. Je profiteert dan weliswaar niet van een lagere rente, maar er is ook geen nadeel.

Het is natuurlijk heel verleidelijk om te kiezen voor een contract waarbij niet vooraf een premie betaald hoeft te worden. Er gaat geen geld uit de kas en als de rente stijgt, dan doet het contract zijn werk.

Er zit alleen wel een addertje onder het gras. Als er geen tegengestelde positie is, dan kan een derivatenverplichting ertoe leiden dat er flink veel geld als zekerheid gestort moet worden. Als er geen financiering is aangetrokken, dan is er ook geen voordeel uit hoofde van een lagere rentelast. In dat geval kost een derivaat op de korte termijn heel veel geld.

Die situatie kan tijdelijk zijn, want als de rente stijgt, kan er weer een voordeel optreden. Vooralsnog kan het bestuur van Vestia weinig anders doen dan elke dag hopen dat de rente weer zal ­oplopen. Door een ongedekte ­positie in te nemen is men, zoals dat heet in het jargon, ‘overhedged’. Men heeft meer bescherming gekocht dan direct noodzakelijk was. Dat kun je overigens ook heel goed kwalificeren als speculeren.

Wat ik mij nu afvraag, is hoe het zover heeft kunnen komen. Kennelijk heeft niemand de berekeningen die ten grondslag liggen aan de beslissing om zonder dekking derivaten te kopen in twijfel getrokken.

Dat verbaast mij. Wat deden bijvoorbeeld de raad van toezicht, de accountant en de toezichthouder van het ministerie? Hebben ze voor zoete koek geslikt wat hun werd verteld of snapten ze domweg niet wat er gebeurde? Over het antwoord kan ik nu alleen maar speculeren.

Aan deze zaak zit echter nog een heel andere dimensie. Waarom hebben de banken die met Vestia zaken deden dit laten gebeuren?

Dat de bank die als tegen­partij van Vestia optrad zijn mond hield, is voorstelbaar. Die kon zekerheden opeisen, dus zij liep geen risico. Nee, het gaat mij om de banken die Vestia financierden met leningen. Zij hadden zich bewust moeten zijn van de genomen risico’s en aan de bel moeten trekken.

Waarom deden ze dat niet? Ik ben bang dat ze ervan uitgingen dat hun geld hoe dan ook wel terug zou komen. Niemand had er belang bij om in actie te komen. Door dit gebrek aan weerstand is de gemeenschap weer eens de dupe.