Vergrijzing is niet de belangrijkste oorzaak van de stijging van de zorguitgaven in Nederland. Tussen 2000 en 2010 stegen de collectieve uitgaven aan zorg (exclusief welzijn) volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek van € 26,5 mrd naar € 68 mrd. Na inflatiecorrectie is dat ruim een verdubbeling van de uitgaven.

In deze periode van tien jaar bedroeg de bevolkingstoename 5% en de vergrijzing (toename van het percentage 65-plussers) slechts 2%. De vergrijzing kan de enorme stijging van de zorguitgaven tussen 2000 en 2010 dus onmogelijk verklaren.

Beleid overheid

De belangrijkste verklaring zit volgens ons in het loslaten van de budgetfinanciering en de introductie van het 'boter-bij-de-vis'-beleid door voormalig minister Borst in 2000. Dit beleid hield in dat ziekenhuizen die meer opereerden, ook meer geld kregen.

Vóór 2000 kregen ziekenhuizen niet betaald als ze meer deden dan het budget toeliet. Medisch specialisten die ieder jaar vanaf ongeveer half november planbare operaties uitstelden tot het nieuwe jaar (en een nieuw budget) waren destijds geen uitzondering. Er zat een rem op het zorgaanbod.

Positief effect

Het 'boter-bij-de-vis-beleid' van na 2000 bleek een opmaat te zijn naar verdere outputfinanciering, marktwerking en een sterke uitbreiding van het zorgaanbod. Positieve effecten daarvan zijn zichtbaar geworden: er zijn nu veel minder wachtlijsten, er is meer sprake van transparantie en de focus op het leveren van kwaliteit is vergroot. Ook zien wij de kostprijs per behandeling of zorgarrangement in de afgelopen tien jaar in veel gevallen dalen.

Het nadeel van dat nieuwe 'boter-bij-de-vis'-beleid is echter een onstuimige groei van het volume en een navenante toename van de zorguitgaven. De zorgconsumptie stijgt namelijk veel sneller dan dat de kosten per behandeling dalen. De afgelopen tien jaar kwamen er allerlei nieuwe (vormen van) behandelingen (lees: aanbod) bij. En omdat professionals in de zorg opgeleid zijn om 'state of the art'-zorg te verlenen en patiënten deze zorg willen ontvangen, wordt duurdere zorg geleverd. Er zit, afgezien van een beperkt verplicht eigen risico en een bescheiden eigen bijdragen, geen rem meer op de consumptie van zorg.

Discussie bittere noodzaak

Nu minister Schippers van Volksgezondheid de marktwerking in de zorg verder wil uitbreiden, is een fundamentele discussie om de collectieve uitgaven in de hand te houden bittere noodzaak geworden. Die discussie zou volgens ons echter niet alleen moeten gaan over het (opnieuw) maximeren van zorg of het verantwoordelijk maken van zorgverzekeraars voor het beperken van volumegroei, zoals onlangs is overeengekomen. Met andere woorden: de discussie zou niet alleen over het afremmen van het aanbod van zorg moeten gaan.

Wat ons betreft moet de collectief gefinancierde consumptie van zorg aan banden worden gelegd. Dit houdt in dat er naast de invoering van hogere eigen bijdragen (niet in de geestelijke gezondheidszorg, ggz, maar juist in de somatische zorg) vooral kritischer gekeken moet worden naar wat er vergoed wordt vanuit het basispakket. Een aantal voorbeelden.

Voorbeelden

Zoals nu al bij fysiotherapie en ivf-behandelingen het geval is, moeten meer behandelingen aan een maximum (aantal) worden gebonden. Ook moeten vergoedingen (de uitgaven dus) gemaximeerd worden: ze moeten gerelateerd worden aan de te behalen resterende levensverwachting met een bepaalde kwaliteit van leven. Het College voor zorgverzekeringen deed hier in 2010 onderzoek naar en kwam met de suggestie maximaal euro 80.000 te vergoeden per verwacht gewonnen 'Quality adjusted life year'.

Verder moet de maximale vergoeding gebaseerd worden op het tarief van de 25% meest doelmatige aanbieders. Daarnaast moet uitsluitend de voordeligste (en aangetoond effectiefste) behandelvorm vergoed worden zoals bijvoorbeeld internetbehandeling voor bepaalde aandoeningen in de ggz.

Keuzes maken

Kies ook voor 'leven toevoegen aan de dagen, waar uitsluitend "te dure" dagen kunnen worden toegevoegd aan het leven'. Geef mensen de keuze om in plaats van behandelingen te ondergaan, hun laatste maanden door te brengen in een luxueuze omgeving. Eventueel met familie en in het buitenland.

De politiek zal fundamentele keuzes moeten maken. Tenzij we deze lastige discussie voor ons uit schuiven. En daardoor accepteren dat de zorguitgaven tussen nu en 2020 opnieuw een verdubbeling laten zien.

Ir. Wine te Meerman MSc en Marrit van Baalen MSc, arts, zijn beiden managing consultant zorg & welzijn bij Berenschot.