Vijanden en zelfs ook vrienden van premier Silvio Berlusconi vinden dat hij weinig voor elkaar heeft gekregen. Zijn gebrek aan werkelijke daadkracht zegt eigenlijk minder over de man zelf dan over de taaiheid van het Italiaanse systeem, dat elke hervorming in de weg lijkt te staan.

Het zo negatieve ‘trackrecord’ dat Berlusconi overhoudt van zijn premierschappen — een paar maanden in 1994, de periode van 2001 tot 2006 en van 2008 tot waarschijnlijk vanavond — verbaast weinig Italianen.

‘Het is qua effectiviteit niet veel anders dan met andere Italiaanse politici’, zegt professor politieke geschiedenis Carlo Galli van de universiteit van Bologna. ‘Onze politiek staat mijlenver van de problemen in de maatschappij. De regels en wetten die in het parlement worden bedacht, creëren vooral problemen en helemaal geen oplossingen.’

Of dat met een andere premier verandert, is twijfelachtig. Want omdat de ontwikkeling van de Italiaanse maatschappij al zeker drie decennia stilstaat, moeten leiders heel diep durven gaan. Wil er echt iets in Italië veranderen, dan moeten vijf gebieden aangepakt worden.

1. Zakendoen

‘The Italian way’ van zakendoen stond decennia garant voor succes. Dacht iedereen in Italië. Creatieve geesten bedachten op zolderkamers en in garages de mooiste producten. Maar, zo zegt professor Cargani van Universiteit Bocconi in Milaan, ‘the Italian way staat nu vooral voor inefficiëntie van bedrijven. Klein is fijn is nog steeds de norm hier. Dat werkt niet in combinatie met globalisering.’

Het probleem is dat veel kleine bedrijven in Italië lange tijd best konden groeien maar dat de baas dat niet wilde. Die stak de winst van zijn bedrijf liever in een leuk vakantiehuis of beleggingsproduct. Cargani: ‘De regels van het systeem maken dat groei onaantrekkelijk is. Als je groter wordt moet je aan absurde veiligheidsregels gaan voldoen. Als je meer dan vijftien man in dienst hebt wordt het ontslagrecht strenger. Klein en lokaal blijven is heel gunstig.’

Dat Italië toch goed kon exporteren dankte het land tot eind jaren negentig aan de lira. Die werd met regelmaat gedevalueerd waarna de economie gegarandeerd opleefde.

‘De problemen met de lage productiviteit die we nu zien, waren er met de lira ook al’, zegt Galli. ‘Het was alleen onzichtbaar gemaakt. Dat geeft aan dat het Italiaanse kapitalisme al heel lang inferieur is aan de Europese variant. Nu we geen eigen munt hebben kunnen we het zo eenvoudig niet meer oplossen.’

Waar het volgens de wetenschappers aan ontbreekt in Italië is het systeemdenken. Cargani: ‘De fout is dat we ons in Italië altijd hebben laten leiden door fantasie: de creativiteit van het individu. Dat is een sterk punt maar dat moet in een systeem worden gegoten. Om sneller succesvol te worden. Maar ook omdat onder het mom van die creativiteit velen zich vrij voelen om de regels niet na te leven.’

2. Moraal

Bellen achter het stuur is ook in Italië verboden. Het lijkt echter eerder verplicht. Dat de regel is bedacht voor de verkeersveiligheid komt bij menig automobilist niet op. De politieagent doet het ook, is het weerwoord.

‘Die mentaliteit veranderen is het allermoeilijkste wat er moet gebeuren’, zegt Cargani. ‘Een Italiaan overtuigen dat regels zin hebben duurt generaties. Berlusconi heeft in de afgelopen jaren natuurlijk het slechtste voorbeeld gegeven. Velen voelen zich gelegitimeerd om belasting te ontduiken en andere regels aan de laars te lappen. De Italiaan is veel meer een individualist dan andere Europeanen. Alleen de familie telt echt. Zelfs de invloedrijke katholieke kerk zegt pas sinds een jaar dat belasting betalen hoort.’

De Europese Unie wees Italië al langer op de economische en budgettaire problemen. Voor Italië werd het pas belangrijk toen het ernaar uitzag dat ze misschien wel eens uit de euro zouden moeten stappen. Cargani: ‘Pas nu realiseert Italië zich dat het niet respecteren van de regels een prijs heeft.’

Het respect voor regels begint in Italië volgens Cargani met ‘ontbossen’ van het woud aan wetten en regels. ‘We hebben een set basisregels nodig en dan een zerotolerancebeleid. Maar dan moet wel het justitiële apparaat goed werken.’

3. Justitie

Gemiddeld duurt een civielrechtelijke zaak in Italië 1200 dagen. Dat is meer dan het dubbele van Nederland. Die trage rechtsgang zorgt volgens de Wereldbank voor verminderde concurrentiekracht. Italië staat in de lijst van meest competitieve landen dan ook op een 87ste plaats, tussen Mongolië en Jamaica en alle EU-partners inclusief Griekenland ruim voor zich latend. Als het gaat om handelsrecht is Italië 158ste en daar zit volgens de Wereldbank ook geen beweging in. ‘Eigenlijk is justitie amper hervormd sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog’, zegt Cargani. ‘Omdat regeringen vaak maar van korte duur waren, is het nooit gekomen van complexe hervormingen zoals deze. Dat niet naar de lange termijn kijken, werd het DNA van de Italiaanse politiek.’

Voor advocaten is de trage Italiaanse justitie een zegen. Ze moeten drie keer zo vaak op en neer naar de rechtbank als veel buitenlandse collega’s maar dat factureren ze dan ook drie keer. Italië heeft 207.000 advocaten, waar Frankrijk met evenveel inwoners er 47.000 telt. Alleen al de stad Milaan telt ruim 20.000 advocaten.

4. Concurrentie

Die advocaten mochten zich — mede dankzij het feit dat een groot deel van het parlement collega is — gedurende de laatste regering Berlusconi verheugen op de terugkeer van minimumtarieven. Net als veel andere beroepsgroepen overigens. Het is een van de vele initiatieven die in Italië is genomen om het vrijemarktprincipe te beperken. Grote bedrijven, coöperaties en tal van beroepsgroepen lobbyen met groot succes voor gesloten markten. Liberalisering op het spoor komt ondanks dappere pogingen van enkelingen niet van de grond. Gemeentelijke nutsbedrijven houden alles wat hun positie aantast dankzij wetgeving buiten de deur. Veel bedrijven in Milaan klagen dat ze nooit een voet tussen de deur hebben kunnen krijgen bij de verdeling van de miljarden aan overheidsopdrachten voor de wereldtentoonstelling Expo 2015 aldaar. ‘Diep in het hart is de Italiaan meritocratisch’, zegt Galli. ‘Maar het clientelisme is, mede dankzij de maffia, heel dominant in dit land.’

5. Politiek

Veel van de hedendaagse problemen lijken grotendeels oplosbaar door de politiek. Maar die wordt gezien als een kaste die de capaciteiten en de wil niet heeft om de problemen met wortel en al uit te roeien. Twee journalisten van de krant Corriere Della Sera schreven er een paar jaar geleden een boek over. Tot schrik van menig politicus vertelden ze tot in detail over de privileges van politici en de kostbare fouten in het systeem. ‘In welk ander land is het fiscaal aantrekkelijker om een politieke partij te steunen dan om voor de behandeling van ongeneeslijk zieke kinderen te betalen. In welk ander land kost een luxe lunch in de Senaat minder dan een eenvoudige hap in de fabriekskantine?’

Er veranderende niets met dat boek. Italianen zijn volgens Galli al decennialang boos op de politiek. ‘Berlusconi begreep dat ook. Hij vertelde dat het goed ging met Italië als er meer regels aan de laars zouden worden gelapt. Hij liet ze zien dat de politiek ook zijn vijand was. Het is een vorm van populisme die lager dan laag is.’

Verder constateren de historicus en de econoom dat de Italiaanse politiek ook zonder Berlusconi aanvoelt als een elastische muur. Hoe harder je je best doet wat te veranderen, hoe harder je wordt teruggeduwd.

‘Om het te veranderen moet een catastrofe heel dreigend zijn. De huidige situatie biedt dus een mogelijkheid. Dat hebben we aan Europa te danken. Het is dus heel erg belangrijk dat Europa de druk op Italië hoog houdt de komende jaren.’