De Nederlandse milieubeweging heeft het moeilijk. Natuur, milieu, klimaat, ze zijn ‘uit’. De economische crisis, de teloorgang van de euro, dalende huizenprijzen en afbrokkelende pensioenen voeren de boventoon. Illustratief is een ingezonden opiniestuk van de directeuren van Milieudefensie, Greenpeace Nederland en Natuur en Milieu over de uitkomst van de klimaattop in Durban, dat vorige maand terzijde werd gelegd door landelijke dagbladen. ‘Het had geen prioriteit, zeiden ze’, vertelt Tjerk Wagenaar, directeur bij Natuur en Milieu.

Ook in andere opzichten is het opiniestuk tekenend: natuur- en milieuorganisaties zijn misschien nog wel meer dan voorheen geneigd tot samenwerking. En ze richten zich nu bij voorkeur op mondiale problemen. Niet verwonderlijk, bij een kabinet dat zich weinig lijkt aan te trekken van protesten uit de milieuhoek en de afgelopen tijd tal van maatregelen heeft genomen die de milieubeweging tegen de borst stuiten.

Een van de eerste besluiten van het kabinet op milieugebied was het stopzetten per 2011 van de Subsidieregeling maatschappelijke organisaties en milieu (Smom). Dat was al langer een wens van veel VVD’ers, die het raar vonden dat de overheid haar eigen verzet organiseerde. Terwijl uitgerekend VVD-milieuminister Winsemius de regeling had opgetuigd.

Milieuonvriendelijk klimaat

De beëindiging van de subsidie sloeg grote gaten in de begroting van milieuorganisaties. Natuur en Milieu bijvoorbeeld kon niet langer rekenen op de € 1,8 mln, die het eerder kreeg van het ministerie van Vrom. Dat maakt nogal wat uit op een begroting van € 7 mln. De stichting moest een derde van haar mensen ontslaan. ‘We zijn daar nu overheen; de inkomsten voor 2012 zijn bijna rond’, zegt Wagenaar, die de subsidie zelf ook niet meer van deze tijd vond.

Bij Milieudefensie waren de ­financiële problemen niet minder. Hans Berkhuizen: ‘Begin 2010 werd ik directeur. Drie dagen voor mijn aantreden hoorde ik dat we een tekort hadden van € 1,1 mln! We moesten 15% bezuinigen.’ Ook bij Milieudefensie moesten daardoor mensen weg. De vereniging is nu financieel onafhankelijk van de overheid, op enkele projectopdrachten na. In 2015 moet ze uitsluitend draaien op inkomsten van leden en donateurs.

Greenpeace, dat van oudsher geen subsidie ontvangt, kreeg op een andere manier te maken met het ‘milieuonvriendelijk klimaat’, zegt Sylvia Borren, directeur sinds april 2011. ‘In oktober mislukte een actie van ons tegen treintransporten met kernafval. Er volgde een geënsceneerde aanval op ons van De Telegraaf, PowNed en de VVD. We zouden de veiligheid op het spoor in gevaar hebben gebracht. Onzin natuurlijk, maar goed. De PVV noemde ons zelfs een criminele organisatie. De ­reacties waren echt heftig.’

Dominee met zijn geheven vingertje

Door het wegvallen van de subsidie moesten de organisaties op zoek naar andere financieringsbronnen. Ze gingen meer werken op projectbasis, en meer werven onder particulieren en bedrijven. Maar het heeft nog iets anders in gang gezet: een bezinning op de rol in het maatschappelijk krachtenveld. Berkhuizen: ‘Wij zijn de afgelopen veertig jaar nauwelijks veranderd.’ Wagenaar constateert dat de milieubeweging niet langer optreedt ‘als de dominee met zijn geheven vingertje, maar meer als handelaar in duurzaamheid’.

Daarbij zien de organisaties kansen om meer ‘handel te drijven’ met het bedrijfsleven. Het gevoel is dat men met ondernemend Nederland meer zaken kan doen. Wel worden vaak dezelfde bedrijven aangehaald als lichtend voorbeeld: kijk naar Unilever, zie DSM! Borren noemt afspraken met Nike, Adidas, Puma en H&M om bij de productie geen gif meer te lozen. ‘Echt een giga-doorbraak dat topmerken dat besluiten!’

Dat de milieubeweging de blik meer richt op het bedrijfsleven is logisch, nu ze van ‘Den Haag’ weinig te verwachten heeft. De ministeries stonden het afgelopen jaar niet bepaald open voor dialoog, aldus Berkhuizen, die de laatste tijd weer wat meer ruimte bespeurt. ‘Het kabinet is bijna halverwege, ambtenaren lopen alweer vooruit op nieuwe verhoudingen.’

Spandoeken uit de kast

Tot nu toe kreeg Milieudefensie op de ministeries weinig voet aan de grond. ‘Het natuur- en ­milieubeleid in Nederland was wel klaar’, zegt Berkhuizen. ‘Er zijn wetten, regels. Onze functie beperkte zich tot waakhond: toezien of men zich eraan houdt en of de normen niet verwateren.’

De spandoeken kunnen weer uit de kast nu het huidige kabinet in zijn ogen veel afbreekt van wat in loop der jaren is opgebouwd. ‘We richten ons op de grote schade voor mens en milieu. “Pick your battles”’, zegt hij. Ook wat het kabinet wél doet op milieugebied kan hem niet bekoren. ‘Neem de “green deals”, de duurzaamheidsafspraken van het kabinet met maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven; die zijn totaal vrijblijvend. Het is niets anders dan wat we in de jaren tachtig deden.’

Niet iedereen heeft dezelfde ervaring. Natuur en Milieu, van huis uit gematigder, ziet wel degelijk kans aan de overlegtafel te komen, zegt Wagenaar. Zelf schoof hij aan bij het ‘topteam energie’, dat het innovatiebeleid in die sector moet vormgeven. Ook over de ‘green deals’ is hij positiever. ‘Och, er zijn goeie en minder goeie bij. Als minister Verhagen verkondigt dat hij groene groei wil, zeg ik: laten we daarbij aansluiten. We moeten draagvlak bij bedrijven kweken, belemmeringen wegnemen.’

Met afgunst kijken de organisaties niettemin naar de buurlanden Duitsland en in mindere mate Engeland, waar de regeringen wel oog hebben voor groene belangen. Borren: ‘In Duitsland zie je hele velden met zonnepanelen. De economie gaat daardoor met sprongen vooruit. Burgers en bedrijven worden daar aangemoedigd te investeren in groene energie. Zet dat af tegen het gejojo met subsidies in Nederland... Hier fietst de politiek achteruit.’

Strategische acupunctuur

De Groene11, de Haagse lobby waarin eerder elf en nu vijftien groene organisaties samen optrekken, weet voorlopig het tij niet te keren. In de Kamer houdt de coalitie de rijen goeddeels gesloten, zodat de ‘Groene15’ is aangewezen op de oppositie. Investeren in de toekomst, zeg maar. De ­milieubeweging koestert de succesjes die ze nu en dan boekt. Zoals het verzet van het CDA tegen de hogere maximumsnelheid (waardoor nu maar op 40% van de snelwegen 130 km/uur mag worden gereden) en de uitbreiding van de steunregeling voor zonnepanelen.

Verder hebben de milieuorganisaties de onderlinge samenwerking geïntensiveerd. Zo trad Milieudefensie toe tot het Groene Directeuren Overleg, waarin de top van negen grote natuur- en milieuorganisaties elkaar zo eens in de twee maanden ontmoet. ‘Ik noem het strategische acupunctuur’, zegt Borren. ‘We spreken af waar we onze energie op richten.’

Wellicht komt het door Borren, voorheen directeur bij Oxfam-Novib, dat de milieuclubs ook meer samenwerken met ontwikkelingsorganisaties. Zo houden ze zich nu ook bezig met internationale problemen zoals de klimaatdiscussie en de uitputting van grondstoffen. ‘We plaatsen zaken meer in een brede context’, zegt Berkhuizen. ‘Het Nederlandse mestoverschot valt niet los te zien van de aanvoer van soja uit Zuid-Amerika, waar de productie leidt tot ontbossing.’

Flinke kater

Is het geen tijd de handen meer ineen te slaan, en één grote milieuorganisatie te vormen? In 2000 strandde al eens een fusiepoging tussen Milieudefensie en Natuur en Milieu, omdat de twee het niet eens werden over de financiën. ‘We hebben er een flinke kater aan overgehouden’, zegt Berkhuizen. Hij ziet vooral mogelijkheden voor meer lokale samenwerking tussen afdelingen van zijn vereniging en de provinciale milieufederaties (gelieerd aan Natuur en Milieu). Wagenaar sluit een fusie niet uit, maar ziet op dit moment weinig noodzaak. Ook Greenpeace zal niet vooroplopen om zo’n ‘brede maatschappelijke organisatie’ tot stand te brengen, zegt Borren.

Ach, het besef van het belang van klimaat, natuur en milieu keert wel weer terug, daarvan zijn ze alle drie overtuigd. ‘De wal zal het schip keren’, zegt Borren. ‘Als de eurocrisis weer in rustiger vaarwater is, komen natuur en milieu weer in alle heftigheid naar boven’, voorspelt Wagenaar. Berkhuizen: ‘We somberen niet.’