‘Stel, een Griekse toerist komt bij een van mijn geldautomaten’, zo vroeg een hoge Nederlandse bankier onlangs aan banktoezichthouder DNB. ‘Ik heb net gehoord dat Griekenland failliet is of uit de eurozone stapt’, zo vervolgde hij. ‘Moet ik die automaat dan voor hem blokkeren?’

Mond vol tanden

Scenario’s bedenken voor het ondenkbare, dat is één ding. Terstond antwoord geven op dit type praktische vragen van bankiers, dat is een ander verhaal. De centrale bankier stond in dit geval met zijn mond vol tanden. Toch moeten bankiers alles tot in detail doordenken voor het geval dat een land uit de eurozone treedt.

Veronderstel eens dat Griekenland de muntunie verlaat. Wat trekken banken dan uit de kast?

Allereerst zullen banken al het betalingsverkeer willen stopzetten. Geen euro meer uit kas, tenzij zeker is dat ze ook een euro terugbetaald krijgen, en niet ineens een drachme die pakweg de helft minder waard is. Rabobank rekent al vanaf het voorjaar met dit soort wat-alsscenario’s. De enige Triple-­A-bank van Nederland heeft onder meer gekeken in hoeverre en hoe snel delen van het internationale betalingsverkeer kunnen worden afgescheiden. Rabo heeft dat technisch voorbereid.

Onder vergrootglas

Vervolgens zullen bankbestuurders al snel het telefoonnummer van hun advocatenkantoor opzoeken. Zeg maar gerust van een legertje advocaten. Juristen zullen alle vorderingen in euro’s op Griekse bedrijven, personen en hun overheid onder het vergrootglas leggen. Grieken zullen hun verplichting in euro’s willen omzetten in de nieuwe munt. Banken willen hetzelfde bedrag gewoon in euro’s. Het aantal rechtszaken zal snel enorme proporties aannemen. Griffiers van rechtbanken maken overuren.

Ondertussen zal de risicoafdeling van de bank napluizen of er nog lijken in de kast zitten. Hoe is de blootstelling op andere zwakke landen, binnen de eurozone en daarbuiten?

Geruststellende communiqués

Vervolgens kan de persvoorlichter aan de slag. Die moet geruststellende communiqués vervaardigen. Daarin zal staan dat de situatie zorgelijk is, maar dat de bank garant staat voor een zo goed mogelijke behandeling van het spaargeld. Ook kan de voorlichter alvast een conceptversie gaan schrijven van het persbericht waarin de bank een emissie aankondigt. Maar dat is iets voor later.

Eerst zal de bank kijken hoeveel winst zij dit jaar niet uitkeert. Dat is de eenvoudigste manier om weer wat extra vet op de botten te krijgen. Moeilijker wordt het om vers kapitaal uit de markt te halen. De aandelenkoersen van banken staan laag. Dan is nieuwe aandelen uitgeven onaantrekkelijk. Toch zullen toezichthouders extra bufferkapitaal eisen. Daarom zullen banken vermoedelijk claimemissies doen. Zittende aandeelhouders moeten dan meedoen.

Banken steeds minder onderpand

De voorgaande solvabiliteitsversterkende maatregelen zijn allemaal voor de korte tot middellange termijn, drie tot zes maanden. Voor hun dagelijkse behoefte aan financiering kunnen commerciële banken terecht bij de Europese Centrale Bank (ECB). Die leent kort geld tegen nagenoeg elk onderpand, ook Zuid-Europees staatspapier. Het probleem is echter dat banken steeds minder onderpand bezitten. Daardoor zal de lobby richting ECB snel aan kracht winnen om de regels te versoepelen. Elk bezit waaraan ook maar enigszins waarde kan worden toegekend, moet kunnen dienen als onderpand. Nu niet zo streng zijn, Frankfurt, smeekt de bankenlobby, anders staan we droog.

De interbancaire markt is opgedroogd. Banken vertrouwen elkaar niet meer. Net als na de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman eind 2008 moeten overheden een handje helpen. Minister De Jager zal vermoedelijk weer de garantieregeling voor banken van de plank halen. Via een verzekering van de Nederlandse Staat kunnen banken dan weer aan elkaar lenen. In ruil daarvoor moeten banken die financiering vragen, een risicopremie betalen. Maar deze aanpak houdt het financiële systeem in de lucht. En dat is veel belangrijker, zo hebben we geleerd uit de vorige crisis drie jaar geleden.

Spaarbank deel overeind houden

Wie zelf niet voldoende bufferkapitaal kan ophalen uit de markt, moet aankloppen bij zijn nationale overheid. Het Europese noodfonds EFSF is nog niet in staat die taak over te nemen. Nederlandse banken zullen heus wel weer miljarden kapitaal kunnen krijgen uit de schatkist, maar de condities zullen strenger zijn. Een tweede steunoperatie met belastinggeld binnen drie jaar zal gevolgen hebben voor de aanvragende banken. Die zullen waarschijnlijk gesplitst worden in een consumentenbank en de rest, waar allerlei zakenactiviteiten in zitten.

De overheid zal het spaarbankdeel overeind willen houden tegen elke prijs. Dat geldt zeker niet voor het resterende deel, waarin probleembeleggingen zitten en andere risicovolle activiteiten. Afzinkbare ‘bad banks’ oprichten is een mogelijkheid. Voor vadertje Staat is deze omissie uit de vorige crisis een geleerde les. Advocaten van bankaandeelhouders zullen uitvechten of het wetboek afdoende is veranderd om zo’n forse ingreep stand te laten houden voor de rechter.

Bonus wordt geschrapt

Eén ding is zeker. Het woord bonus en alle synoniemen voor variabele beloning zullen worden geschrapt uit arbeidscontracten. Politiek Den Haag heeft nu al zijn bekomst van ‘paycheck as usual’ voor bankiers, terwijl de rest van Nederland moet inleveren en het levensonderhoud fors duurder wordt. Mochten banken wederom een steun in de rug nodig hebben, dan wordt het salarisgebouw gesloopt en opnieuw opgebouwd. Maar dan een paar verdiepingen kleiner.

Ondertussen raken bankiers in toenemende mate gefrustreerd. Zij willen stabiliteit, geen volatiele markten die elk snippertje nieuws over tekortschietende politieke maatregelen genadeloos afstraffen. Een definitieve oplossing van de eurocrisis duurt lang, veel te lang als je het hun vraagt. Geef ons dan tenminste een timetable, verzuchtte ING-topman Jan Hommen onlangs. Als we maar het vooruitzicht hebben op een oplossing, dat is voor ons al genoeg.

Cirkel weer rond

En zo is de cirkel weer rond. Europese regeringsleiders kunnen de eurocrisis niet oplossen zonder bankiers. Die hebben immers stevig belegd in Zuid-Europees schatkistpapier. Technisch zijn banken dan misschien voorbereid op uittreders uit de muntunie, zoals mogelijk Griekenland. Maar wat er dagelijks aan bankbalies en pinautomaten geschiedt, dat is een heel andere realiteit.

Noord-Europese banken verminderen hun Zuid-Europese risico’s op verzoek van toezichthouders. ‘We zijn ermee bezig’, zegt een bankier. ‘Dat is niet leuk voor onze treasurymensen. Zij bouwen dossiers op waarmee ze zich later kunnen beschermen als het misgaat met een belegging is een bepaald land. Ze durven geen risico meer te nemen en stallen alles bij de Europese Centrale Bank.’