Het voortschrijdend inzicht over Europa heeft een paar grote passen genomen. Niet overal tegelijk, en zeker niet overal in dezelfde richting, maar toch. De eurocrisis dwingt ons allemaal om opnieuw onze positie te bepalen tegenover een samenwerking die veel te lang vanzelfsprekend is geweest. En dat valt niet mee, merk ik overal om me heen.

De verwarring is niet alleen groot omdat de voorstellen om de euro te redden ingewikkeld zijn. Nu blijkt ook weer hoe weinig we in Nederland eigenlijk zijn opgeschoten sinds het referendum over het Europese grondwettelijk verdrag in 2005. De schok van het royale ‘nee’ heeft maar bar weinig fundamenteel denken over Europa opgeleverd. Angstige en behaagzieke eurosceptische reflexen waren er des te meer.

Nu moeten onze politici zich onder druk van de financiële markten toch nog uitspreken over de vraag wat voor Europa zij eigenlijk voor ogen hebben. Want we weten nu door schade en schande dat alles min of meer bij het oude laten en af een toe een reddingsboei uitgooien, niet zal werken.

Hetzelfde Europa dat nog niet zo lang geleden ‘best belangrijk’ werd gevonden, is nu politieke prioriteit nummer één geworden. Politici die graag verder willen met de euro, of alleen opzien tegen de kosten van een uiteenvallen van de munt, laten — impliciet of expliciet — het tot voor kort nog gekoesterde taboe op de overdracht van soevereiniteit aan Europa los. Dat zijn belangrijke stappen, ook al worden die schoorvoetend gezet.

NRC Handelsblad liet deze week de fractievoorzitters van PvdA, CDA en VVD aan het woord over Europa. Maar in die interviews is heel weinig te lezen over de vraag hoe het Europa van na de eurocrisis eruit zou moeten zien. CDA-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma mijdt het woord soevereiniteitsoverdracht zorgvuldig, maar zegt wel dat hij nu ‘een sprong vooruit durft te zetten’ over Europa. Hij zegt dat ‘de omslag bij mijzelf en mijn partij over het economisch belang van Europa’ afgelopen zomer is gekomen. Laten we het er maar op houden dat dit goed nieuws is.

Op zoek naar iets meer houvast stuitte ik op een rede die oud-bondskanselier Helmut Schmidt onlangs hield op een partijcongres van zijn SPD. Het is een verademing om zijn zorgvuldig opgebouwde betoog te lezen. De 92-jarige schetst grote lijnen, biedt historisch perspectief, formuleert glashelder en schuwt de corrigerende tik voor zijn dienstdoende opvolger niet.

Europa is in zijn analyse niet gebouwd op euro-idealisme, maar op realisme en strategische belangen. De diepgevoelde wens om nieuwe gewapende conflicten in Europa te voorkomen was de basis, en die basis is in zijn ogen nog onverminderd relevant.

Intensieve samenwerking binnen de Unie is ook noodzakelijk om de euro te redden. Overdracht van nationale bevoegdheden is onvermijdelijk op het gebied van begrotingsdiscipline, maar ook in het toezicht op banken en financiële markten. Solidariteit van de rijke landen met de probleemlanden zou vanzelfsprekend moeten zijn. Hij is niet vergeten dat het naoorlogse Duitsland ook met hulp van anderen is opgebouwd.

Meer samenwerking is ook van groot strategisch belang gezien de snelle opkomst van nieuwe economieën. Kiest Europa deze weg niet, dan dreigt marginalisatie, niet alleen van individuele landen, maar ook van de Europese beschaving, waarschuwt Schmidt.

En dan heeft de kettingrokende econoom uit Hamburg nog een advies. Begrotingsdiscipline is belangrijk, maar Duitsland moet ervoor waken om heel Europa een extreem deflatoir beleid voor te schrijven. Begin jaren dertig heeft Schmidt de gevolgen van een dergelijk beleid als jongen van veertien met eigen ogen gezien. Zonder groei, zonder nieuwe banen, kan geen enkel land zijn begroting op orde brengen. Bezuinigen moet dus hand in hand gaan met groeibevorderende hervormingen.

Dat zijn allemaal geluiden die de afgelopen maanden en Berlijn en Den Haag niet vaak zijn gehoord. Nuchter Europees realisme van een oude rot. Zoekende zielen in Den Haag kunnen er hun voordeel mee doen.

Michiel Goudswaard is redacteur van Het Financieele Dagblad. Goudswaard@fd.nl