Veel media koppelden deze order van € 50 mln direct aan de komst van de koningin. Maar de werkelijkheid is weerbarstiger. Al in juli 2011 maakte de Veghelse producent van geautomatiseerde afhandelingssystemen voor onder meer bagage bekend dat het systemen zou leveren voor de Omaanse luchthavens van Muscat en Salalah. Met de ondertekening van het contract werd gewacht tot de komst van de koningin. Want dat is voor alle partijen goed voor de beeldvorming.

In de praktijk wordt tijdens een staatsbezoek niet tot nauwelijks over zaken gesproken. Sterker: het is pas sinds kort dat een handelsmissie standaard met het koninklijk gevolg meereist. ‘Letland (2006) was het laatste bezoek zonder delegatie. Sindsdien reist altijd een delegatie mee van chief executive officers’, zegt Peter Bongaerts van werkgeversorganisatie VNO-NCW. De staatsbezoeken aan Mexico (2009), Noorwegen (2010), Duitsland (2011) en recent Qatar en Oman kennen volgens Bongaers allemaal een stevige economische component. ‘En dat vinden wij als werkgeversorganisatie heel positief.’

Eigen agenda

Op papier voeren de leden van het Koninklijk Huis een eigen agenda. Staatsbezoeken dienen voor het bestendigen van de relaties met bevriende staatshoofden. ‘Maar het komt voor dat op hetzelfde moment als een staatsbezoek een economische missie plaatsvindt. In zo’n geval kunnen in het programma momenten worden gezocht om de diverse delegaties samen te laten komen’, laat de Rijksvoorlichtingsdienst weten.

In feite wordt tussen het Koninklijk Huis en de ministeries van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Economische Zaken, Landbouw en Innovatie druk overlegd. Waar mogelijk voert een staatsbezoek naar een land dat voor het Nederlandse bedrijfsleven van groot belang is. Het is geen toeval dat het vorige en het huidige kabinet fors inzetten op economische diplomatie.

Nederlandse bedrijven

De met Beatrix meereizende ceo-delegatie bestaat uit topmanagers van die Nederlandse bedrijven die al in het te bezoeken land actief zijn en telt tussen de tien en vijftien mensen. Een blauwdruk voor selectie is er niet. Bongaerts: ‘Samenstelling geschiedt in overleg met diverse ministeries en de ambassade.’

‘Groot voordeel is dat de ceo’s in staat worden gesteld om een uur tot anderhalf uur te spreken met het staatshoofd van het ontvangende land. Dan praat je over de lopende betrekkingen maar ook over eventuele knelpunten die een ondernemer is tegengekomen. Normaliter krijg je, ook als topman, natuurlijk niet zo snel een staatshoofd te spreken. Nu kan dat wel’, zegt Bongaerts. Is de koningin bij dergelijke gesprekken aanwezig? ‘Soms, dat hangt af van haar agenda.’

Golfstaatjes

Of die gesprekken concreet wat opleveren valt volgens Bongaerts, die al jaren bij dergelijke bezoeken is betrokken, moeilijk te zeggen. ‘Het is echt niet zo dat tijdens zo’n bezoek contracten worden getekend die anders nooit getekend zouden zijn. De aanwezigheid van de koningin geeft niet het laatste zetje. Maar haar aanwezigheid is zeker van belang, met name in de Bric-landen (Brazilië, Rusland, India en China) en de Golfstaatjes waar het staatshoofd een belangrijke rol speelt bij het gunnen van contracten.’

Over harde economische resultaten van staatsbezoeken blijkt bij navraag heel weinig informatie te zijn. ‘Nee, dat wordt hier niet bijgehouden’, meldt een woordvoerder van het ministerie van ELI. ‘Als een bedrijf een contract sluit, wordt dat niet aan ons gemeld.’ Ook bij VNO-NCW blijken geen cijfers over de directe resultaten van staatsbezoeken voorhanden. Het enige tastbare is een rapport van SEO Economisch Onderzoek uit 2008 over handelsmissies. Met het nodige voorbehoud concluderen de onderzoekers dat de netto maatschappelijke baten (dus met aftrek van alle gemaakte kosten) van een handelsmissie waarbij een bewindspersoon (minister of staatssecretaris) meereist, tussen de €100 mln en €125 mln ligt.

Handelsmissies

‘Ik kan nooit antwoord geven op de vraag hoeveel er verdiend is’, zegt Bernard Wientjes, voorzitter van VNO-NCW. ‘Maar ik weet wel zeker dat de resultaten bijna altijd positief zijn. Meestal worden die pas een tijdje later zichtbaar. Ik heb meegemaakt dat een concreet probleem voor een Nederlands bedrijf nagenoeg onmiddellijk werd opgelost, nadat wij het bij een minister hadden aangekaart.’

Een ambtenaar die bij veel staatsbezoeken en handelsmissies is betrokken, stelt dat er breder moet worden gekeken dan enkel het staatsbezoek: ‘Het gaat om de combinatie van staatsbezoek, handelsmissies en de contacten die bedrijven zelf onderhouden. Juist die combinatie is voor het onderhoud van een economische relatie heel belangrijk.’

Internationale handelscontacten

De ambtenaar, die niet met naam genoemd wil worden, onderstreept het belang van internationale handelscontacten voor een klein land als Nederland: ‘Onderschat niet het belang van relaties in andere culturen. Wat dat betreft is Nederland misschien wel een uitzondering. Voor landen in Azië, Latijns-Amerika en het Midden-Oosten spelen relaties een heel belangrijke rol.’

Bedrijven worden ook uitgenodigd voor bezoeken die buitenlandse staatshoofden aan Nederland brengen. Zo mocht Louwrens Dijkstra, ex-topman van Hyva, een producent van hydraulische apparatuur uit Alphen aan de Rijn, in 2008 aanschuiven bij een lunch in de Ridderzaal voor de Braziliaanse president Lula. Hyva was de jaren daarvoor in Brazilïe uitgegroeid tot marktleider. ‘Voor mij waren de persoonlijke contacten met de premier en met minister Verhagen van BuZa juist toen erg zinvol omdat wij net de eerste ellende ervoeren van de schade die Wilders met zijn provocerende Fitna-film teweeg had gebracht. Het zijn vooral dit soort zijdelingse effecten die belangrijk kunnen zijn.’

Havenbedrijf Rotterdam

In maart 2011 wist het Havenbedrijf Rotterdam prins Willem-Alexander te strikken voor het bijwonen van een presentatie in Vietnam waar het een haven wil bouwen. Buiten het reguliere programma van een handelsmissie om zat hij een uurtje bij een gesprek met de Vietnamese vice-premier. ‘Dat was zonder meer belangrijk’, zegt projectmanager Kees Weststrate van het Havenbedrijf. ‘In de herfst kwam de vicepremier bij ons in Rotterdam, nadat hij door de koningin was ontvangen. Dat betekent voor de Vietnamezen dat het staatshoofd achter ons staat.’ Inmiddels heeft het Havenbedrijf een intentieverklaring ondertekend; een definitief contract ligt er nog niet.

Met dank aan Yteke de Jong en Tjabel Daling