Werknemers worden gezien als te dom om verstandig met hun pensioengeld om te gaan. Nu de wal het pensioenschip keert, de complexiteit enorm is en sociale partners er niet meer uitkomen ? ieder heeft zijn eigen belangen ? worden zowel de keuzes als bijbehorende rekeningen alsnog bij werknemers en gepensioneerden gelegd.

Één oplossing

Er is maar één oplossing en die moet gebaseerd zijn op eenvoud, eerlijkheid, openheid en eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap voor belanghebbenden. Werknemers hebben hun pensioengeld aan hun werkgever gegeven met de gedachte, die realiseert daar een mooi pensioen mee. De werkgever draait op voor de tekorten en die heeft dan logischerwijs ook recht op de overschotten. Het leek op een zorgmodel, waarin de werknemers zich beschermd waanden en rekenden op een goed pensioen. Zo'n 70% van hun laatste inkomen?

Harde rechten Iedereen dacht dat het opgebouwde pensioen een onvoorwaardelijk recht was, of zoals dat tegenwoordig wordt genoemd ?hard? was. Het aanpassen van pensioenen aan de inflatie was immers voorwaardelijk, de opgebouwde pensioenen zouden daarentegen hard zijn. 'Vested', zoals ze in het buitenland zeggen. Werknemers hebben nauwelijks zeggenschap over de wijze waarop de werkgever zijn pensioenverplichtingen uitvoert, welke prijsafspraken daarvoor worden gemaakt, hoe die worden gefinancierd en of de afgedragen premies wel of niet voldoende zijn.

Tijden zijn veranderd

Daarvoor is hij toch te dom? Dezelfde werknemers moeten echter wel begrijpen dat de tijden veranderd zijn. Pensioen is te duur geworden, rendementen te laag, regelgeving verstikkend. Financiële risico's zijn onbeheersbaar geworden en passen voor werkgevers niet langer bij een gezonde bedrijfsvoering. Zij beperken hun rol tot faciliteren, hun pensioenbijdrage tot een vast percentage en schuiven financiële risico's naar te domme werknemers.

Pensioen wordt in één pennestreek veranderd in 'pensioenambitie'. Als de werkgeverspremie wordt gemaximeerd en de beleggingopbrengst onzeker is, is het evident dat de grootste zekerheid een onzeker pensioen is. Een onzekerheid die wordt vergroot doordat de pensioendatum 'floating' wordt gemaakt. In pensioentermen: 'uit het zicht verdwijnt'. Een harde pensioeneuro die nu wordt betaald komt er als een zachte uit en het is de vraag wanneer.

Schijnkeuze

Duivels dilemma Sociale partners zitten met nog een duivels dilemma: hoe om te gaan met de reeds opgebouwde pensioenen? Worden die in hetzelfde pak verwerkt en dus voortaan als zacht bestempeld? Is dat juridisch haalbaar? Moeten die achterblijven en als hard worden gekwalificeerd? Of, moeten belanghebbenden een keuze krijgen tussen harde of zachte pensioenen? De oplossing lijkt simpel, omdat een keuze tussen hard of zacht een schijnkeuze is. Voor de groep die voor hard kiest en 'achterblijft'.

komt namelijk geen premie meer binnen en is er geen solidariteit van andere groepen. Hoe moeten zij een te lage dekkingsgraad herstellen, voldoen aan de strengere financi?le eisen die DNB aan harde pensioentoezeggingen gaat stellen, autonoom voorzien in de gevolgen van langlevenrisico? Van een keuze voor 'hard' blijft dan 'hard afstempelen' over. Het nieuwe adagium is 'pensioenambitie = premie + beleggingsopbrengst'.

Als de premie echter vaststaat, wordt de beleggingsopbrengst bepalend voor de pensioenuitkomsten. Met als gevolg dat één collectief DB-pak niet iedereen meer past. Iedere groep, nee ieder individu, zal een bij hem passend beleggingsprofiel willen kiezen. Afhankelijk van persoonlijke en maatschappelijke omstandigheden. Geen nieuw confectiepak in de vorm van lifecycle beleggingen, maar keuzes voor risicoprofielen die een bandbreedte van mogelijke rendementen aangeven en waarvoor uitvoerders/beleggers zich verplichten die waar te maken. Geen spaarsolidariteit, mogelijk rendementssolidariteit en desgewenst risicosolidariteit.

Risicoprofiel

Voor het individu moet duidelijk zijn wat hij waarvoor betaalt en wat hij ervoor terug krijgt. Wat het mogelijke effect is van het door hem, of nu nog voor hem gekozen risicoprofiel voor zijn pensioen. Daarmee kan worden voorkomen dat inactieven (slapers en gepensioneerden) achterblijven met pensioenen zonder indexatie, of indexatie op basis van het rendement op staatsleningen minus een rekenrente van 4% en minus een percentage voor kosten.

Ofwel, per saldo ook zonder indexatie. Complexiteit in het kwadraat is de verkeerde oplossing. Sociale partners zouden moeten kiezen voor een transparant pensioenproduct, waardoor werknemers zelf kunnen kiezen op basis van kwaliteit en niet meer worden verplicht tot gedwongen winkelnering, gebaseerd op achterhaald paternalisme of op macht. Oplossingen die het poldermodel overstijgen. Daar is een nieuw soort slimheid voor nodig, maar misschien komt die tegenwoordig niet meer van bovenaf, maar van onderop. De pensioenwereld wordt gedwongen tot een ontmoeting met een nieuwe wereld.

Ruud Junge is vennoot bij Stattler & Waldorff vof en directeur van Route65 BV en beheerder van de website www.pensioenvisioen.nl