Vooruitblikkend en verdiepend: dit is de wekelijkse dosis Europamania — alles wat je moet weten over ontwikkelingen in Europa. In deze editie: Polen, Spanje en Slovenië in verzet.
1. Polen gaat de straat op...
'Demonstratie tegen de grondwet'. Zo betitelde de Poolse staatszender TVP zondag de massale demonstraties tegen de anti-EU-koers van de rechts-conservatieve regering in Warschau. Terwijl de met Europese vlaggen uitgeruste betogers uitspraken dat Polen lid moet blijven van de EU, plakte de TVP — een spreekbuis van de regering — een andere sticker op hun protest.
De demonstraties, in heel Polen, hadden plaats vanwege de omstreden uitspraak van donderdag van het constitutioneel hof. Dat door Warschau gecontroleerde gerecht distantieerde zich van artikelen uit het Europees Verdrag die het primaat van Europees recht en het Hof van Justitie van de EU vastleggen. Polen omarmde het Europees Verdrag in 2004 toen het toetrad tot de EU. De Poolse grondwet gaat voor, vindt het gerecht.
Hiermee plaatst Polen zich buiten de Europese rechtsorde, en vrezen veel Polen dat hun land op weg is naar de uitgang van de Unie. Premier Morawiecki noemt dat vooruitzicht 'nepnieuws', maar dat Polen de afgelopen dagen alleen een steunverklaring kreeg van de eveneens eurokritische Viktor Orbán, is veelzeggend. Frankrijk en Duitsland oefenden vrijdag zware kritiek uit op Polen.
De demonstraties in Polen trokken zondag veel volk. In 126 plaatsen waren betogingen, met in totaal 200.000 mensen op de been. In Warschau ging het om 100.000 demonstranten, in grote steden zoals Katowice, Poznan en Gdansk om tienduizenden. De staatszender TVP meldde dat sommige betogers in Gdansk bordjes omhooghielden met de tekst dat PiS-leider Jaroslaw Kaczynski zal eindigen als de Roemeense dictator Ceausescu.
Het is nog niet gedaan met de protesten, zei oppositieleider Donald Tusk van Burgerforum bij de meeting in Warschau. Zondag zei hij bij een massaprotest dat de kleinere coalitiepartij Solidarna Polska van de eurokritische minister Zbigniew Ziobro de grotere regeringspartij PiS van Kaczynski gijzelt. Zonder Ziobro heeft Kaczynski geen meerderheid.
... maar hoe staat het met de eensgezindheid?
Tusk probeert intussen een gezamenlijk oppositiefront te vormen à la Hongarije, waar de oppositie de rijen sluit om samen premier Viktor Orbán te verslaan. Maar Tusk is daar nog niet in geslaagd. Volgens de website Onet lieten verscheidene oppositieleiders zondag verstek gaan toen Tusk in Warschau sprak. Ze gaven de voorkeur aan een toespraak elders.
Ondertussen trokken de journalisten van de grote conservatieve krant Rzeczpospolita de aandacht met een verklaring tegen een 'polexit'. De krant publiceerde ook een opinieartikel met een lijst vragen van redacteur Cezary Szymanek aan het adres van PiS-leider Kaczynski. Een daarvan is of Kaczynski denkt dat zijn broer Lech, later omgekomen bij de vliegtuigcrash in Smolensk, de wet overtrad toen hij in 2009 als president van Polen het Verdrag van Lissabon tekende.
Verder namen gepensioneerde rechters van het constitutioneel hof publiek stelling tegen de uitspraak van donderdag. Het laatste punt in hun verklaring is extra interessant: ze stellen dat andere constitutionele hoven in de EU geen soortgelijke uitspraken hebben gedaan. De regering in Warschau koketteert graag met het arrest van het Duitse Bundesverfassungsgericht in mei 2020. Dat stelde toen in een zaak over ECB-beleid dat het EU-Hof buiten zijn boekje was gegaan.
Maar de Poolse uitspraak als vervolg zien op het Duitse arrest, is onjuist, stelt de Duitse jurist Alexander Thiele. De Poolse redenering is volgens hem amper serieus onderbouwd.
2. Potten en pannen tegen hoge energierekening
Geen crisis in Spanje of er komt een cacerolada aan te pas, een protest met potten en pannen. Het was dus een kwestie van tijd voordat de hoge energienota tot herrie op straat zou leiden. Vrijdag stonden de demonstranten er klaar voor, ze adviseerden ook uit protest het licht uit te doen.
Massaal was het protest nog niet bepaald. Met name in Baskenland was er steun. Maar ongeacht de opkomst, Spaanse politici weten dat het oppassen is als de cacerolada klinkt.
De explosief stijgende energierekening domineert al maanden het nieuws in het land. In juli ging het oude record van €102 per megawattuur stroom eraan, zondag was de prijs €184,48. De Spaanse regering verlaagde sinds augustus de verschillende energiebelastingen. Zo ging de btw van 21% naar 10%.
‘De energierekening zal niet hoger uitkomen dan in 2018’, beloofde premier Pedro Sánchez vorige maand nog. Daar ziet het niet naar uit, constateerde de Spaanse consumentenbond OCU al snel daarna. Ook niet met de forse belastingverlagingen die gelden tot eind dit jaar.
Lager kan niet meer, langer nog wel, lijkt de gedachte nu te zijn in Madrid. Zakenkrant Cinco Días dook eind vorige week in de overheidsbegroting voor 2022 en zag dat er een buffer is van €6 mrd. Ja, die zullen we inzetten om indien nodig de energiebelastingen ook volgend jaar laag te houden, bevestigden regeringsbronnen.
Spaanse energiebedrijven zijn ondertussen een eigen cacerolada begonnen, in Brussel. Daar roeren ze zich tegen de heffing van €2,6 mrd die hun is opgelegd door de regering-Sánchez, vanwege de ‘buitensporige winsten’ die bij hen binnenstromen. Madrid zinspeelde vorige week op aanpassing van de heffing, waarna de beurskoers van Iberdrola et.al een impuls kreeg.
3. Soms lukt het Janez Jansa staatsman te zijn
De EU heeft enfants terribles in soorten en mate. Viktor Orbán is een grote, maar zijn bondgenoot in Slovenië, premier Janez Jansa, doet zijn best. Jansa schopt graag tegen schenen, plaatselijke en Europese (lees het verhaal van FD-correspondent Mathijs Schiffers). Pogingen om onafhankelijke media kort te houden, bezorgden hem al veel kritiek.
Vorige week, bij de EU-Balkan-top in Slovenië, was Jansa gastheer, en deed hij zijn best om zich als staatsman te gedragen. Dat lukte niet helemaal toen bij een persconferentie de situatie rond het nationale persbureau STA aan de orde kwam. Dat staat aan de rand van een bankroet omdat de Sloveense regering de geldkraan heeft dichtgedraaid.
Vorig jaar meldde Jansa dat hij de financiële arrangementen van STA wil aanpassen. Volgens het persbureau is dat plan onacceptabel, omdat het persbureau in de nieuwe overeenkomst die de regering-Jansa voorziet, zijn onafhankelijkheid verliest.
Jansa zei woensdag dat het probleem met het persbureau direct is opgelost, 'als de directeur de overeenkomst ondertekent. Dan kan de regering de fondsen uitbetalen'.
De spreekstalmeester bij de persconferentie wilde al weer verder naar de volgende vraag, maar toen begonnen Raad-voorzitter Charles Michel en Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen over het belang van persvrijheid. Von der Leyen zei dat vicevoorzitter Vera Jourova van de Europese Commissie juist vorige week nog een brief aan Slovenië had gestuurd uit bezorgdheid over de zaak, en ze verwees naar een rechterlijke uitspraak die STA gelijk had gegeven.
Dat werd Jansa te gortig. 'We hebben een wet die vastlegt hoe de financiering plaatsheeft. De uitspraak van het hof was anders dan Jourova denkt dat het is.'
En hij dropte een balkaneske verdachtmaking: 'Het gaat hier om interne spelletjes tegen de regering. We hebben te maken met claims dat de directeur van het persbureau tien jaar geleden is benoemd wegens zijn politieke connecties.'
Europamania in je mailbox?
Wil je deze Europa-nieuwsbrief elke week per mail ontvangen? Schrijf je dan hier in. En hier zijn eerdere afleveringen.
Waar moeten we deze week op letten?
• Vandaag en dinsdag is er bij het Hof van Justitie van de EU een hoorzitting over het zogeheten 'conditionaliteitsmechanisme' waarmee de EU lidstaten die de rechtsstaat schenden subsidies kan ontzeggen. Hongarije en Polen begonnen een procedure tegen het mechanisme.
• Hoe de coronaherstelplannen van EU-lidstaten te beoordelen? De Brusselse denktank CEPS heeft daar dinsdageen webinar over.
• Denktank EconPol heeft woensdag en donderdag haar jaarcongres. Het thema is of de EU goed is voorbereid op toekomstige crises.
• De Europese Commissie komt woensdag met plannen hoe de EU-lidstaten kunnen omgaan met de gascrisis. Wellicht is gezamenlijke aanleg van reserves een idee (lees het verhaal van FD-correspondent Mathijs Schiffers en deze analyse van denktank CEPS)?
• De EU-ministers van sociale zaken spreken elkaar vrijdag over veiliger werken. Op dezelfde dag spreekt Diederik Samsom, kabinetschef van Frans 'Green Deal' Timmermans op de TU Eindhoven over emissiearme mobiliteit.
Meer lezen (en luisteren)?
Élysée in zicht? Haalt de rechtse houwdegen Eric Zemmour de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen? Deze podcast van de zender BFMTV gaat daar op in.
Samen sterker De uitdagingen voor de Europese Unie op veiligheidsgebied zijn legio. Hoe op inlichtingengebied samen te werken? Lees deze analyse van denktank Clingendael.
Babexit? De Tsjechische premier Andrej Babis verloor de verkiezingen (lees het verhaal van FD-correspondent Maurits Kuypers). Uit peilingen blijkt dat 8% van zijn achterban besloot niet op hem te stemmen vanwege de Pandora Papers.
Kort en bondig De Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz trad terug wegens een schandaal. Kan justitie hem vervolgen? De krant Der Standard verschaft antwoorden.
FD Europamania wordt geschreven door Han Dirk Hekking, in deze editie met medewerking van Jasper Houtman. Volg ook de FD-Brusselaars Ria Cats en Mathijs Schiffers. Heb je opmerkingen of nieuws? Laat het weten via feedback@fd.nl.
